Teraz czytasz
Beta–karoten – zbiór informacji

Beta–karoten – zbiór informacji

Małgorzata Wilkowska
beta karoten

Wyróżnia się dwie postacie, w których występuje witamina A: w postaci retinolu i jego pochodnych oraz w postaci karotenoidów czyli prowitaminy A.

Spis treści:

  1. Czym są karotenoidy?
  2. Beta-karoten: definicja
  3. Funkcje i właściwości zdrowotne
  4. Zapotrzebowanie
  5. Źródła beta-karotenu
  6. Suplementy diety

Karotenoidy – czym są?

Karotenoidy to grupa organicznych związków chemicznych o właściwościach antyoksydacyjnych. Mają także działanie przeciwnowotworowe, po przez pobudzanie działania układu immunologicznego organizmu, hamowanie proliferacji komórek, a także wykazują zdolność wychwytywania wolnych rodników. Związki te hamują również mutagenezę w komórkach bakteryjnych oraz chronią komórki przed promieniowaniem UV. Karotenoidy wykazują również działanie prewencyjne w przypadku raka jamy ustnej, krtani, przełyku i pęcherza moczowego.

Karotenoidy nadają roślinom i zwierzętom barwę od żółtej do czerwonej. Jak do tej pory zidentyfikowano ponad 700 karotenoidów. 60 z nich jest obecnych w zwyczajowym jadłospisie każdego z nas, a najpopularniejszymi są: α- i β-karoten, β-kryptoksantyna, luteina, likopen i zeaksantyna.

β- karoten – ogólna charakterystyka:

Wśród karotenoidów β- karoten jest barwnikiem i prowitaminą A o największej aktywności. Właściwości prowitaminy A ma także α-karoten, γ-karoten i β-kryptoksantyna. Beta-karoten w organizmie przekształca się w witaminę A w ilości adekwatnej do potrzeb organizmu. Jest rekomendowanym źródłem witaminy A w zdrowej diecie. Optymalne stężenie β-karotenu we krwi na czczo wynosi 0,9-5,58 µmol/L (50-300 mg/dL).

β- karoten należy do nieutlenionych karotenoidów, którego wzór sumaryczny wyrażony jest równaniem C40H56, zaliczany jest do lipidów izoprenowych. Zawiera 11 sprzężonych i 2 niesprzężone podwójne wiązania. Ma hydrofobowe właściwości, bardzo dobrze w rozpuszczalnikach niepolarnych lub mało polarnych (tłuszcze). Specyficzna jest dla niego żółta barwa.

via GIPHY

β- karoten – funkcje i właściwości zdrowotne:

β- karoten charakteryzuje dużą bioaktywność i jest powszechnie wykorzystywany w medycynie. Ma wiele właściwości w organizmie, m.in. dostarczanie prowitaminy A, wpływa na właściwy wzrost, rozwój embrionalny oraz na wzrok. Uznawany się jako również inhibitor niektórych genów i ma właściwości ochronne przed zmianami nowotworowym. Jest także silnym przeciwutleniaczem – karotenoidy charakteryzują się wysoką aktywnością wobec reaktywnych form tlenu i wolnych rodników. Porównując β-karoten z innymi antyoksydantami, jak witamina C i E, można zauważyć, że wykazuje on wyższą aktywność antyoksydacyjną wobec tlenu singletowego, który powstaje w procesie fotosyntezy. β-karoten hamuje fazę początkową oraz etap propagacji peroksydacji lipoprotein, a więc jednoczesne przyjmowanie β-karotenu oraz witamin C i E powoduje cofanie się miażdżycy.

β-karoten przeciwdziała rozwojowi wielu chorób. β-karoten ma działanie prewencyjne przed zwyrodnieniem gruczołów łzowych, a takżę ślinianek. Zapobiega tworzeniu się kamieni i złogów piasku w drogach moczowych. Jest jednym z antyoksydantów, dlatego też rekomendowany jest w profilaktyce i terapii nowotworów m.in. czerniaka, jelita grubego, płuc i prostaty. β-Karoten wpływa na funkcjonowanie układu odpornościowego, ponieważ prowadzi do wzrostu poziomu monocytów i cząsteczek odpowiedzialnych za adhezję komórek.

Potwierdzono działanie ochronne β-karotenu na skórę u pacjentów z protoporfirią erytropoetyczną (pacjenci z tym schorzeniem są nadwrażliwi na światło słoneczne). Analizy nad karotenoidami, zwłaszcza β-karotenem, udowodniają jego działanie prewencyjne przed oparzeniami skóry u osób zdrowych, jednak współczynnik ochrony przeciwsłonecznej dla β- karoten jest względnie niski (SPF ≈ 2).

Związek ten zapewnia także prawidłowe działanie narządu wzroku, szczególnie o zmierzchu. W przypadku chorych ze stwierdzonym zwyrodnieniem plamki żółtej, zauważono, że długoterminowa suplementacja m.in. β-karotenem i witaminą C może mieć korzystne działanie oraz spowodować spowolnienie przebiegu schorzenia. Po raz pierwszy w 1988 r. opublikowano badanie na ludziach, które sugerowały, że spożywanie co najmniej raz dziennie warzyw i owoców będących obfitymi źródłami beta- karotenu (prowitamina A) zapobiega rozwojowi AMD (zwyrodnienie plamki żółtej). Domyślano się, że miało to związek z działaniem witaminy A, ale obecny stan wiedzy sugeruje, że należy to jednak wiązać z właściwościami luteiny i zeaksantyny, których źródłem są te same pokarmy.

beta karoten dieta
maridav / 123RF

Inne właściwości β-karotenu:

  • chroni wyściółkę przewodu pokarmowego i dróg oddechowych przed infekcjami,
  • zapobiega rozedmie płuc i bronchitowi,
  • zmniejsza ryzyko występowania schorzeń sercowo-naczyniowych, ma znaczenie w profilaktyce przeciwmiażdżycowej, ponieważ wpływa na zmianę stężenia cholesterolu – obniżenia cholesterolu LDL i zwiększenia cholesterolu HDL,
  • wpływa na prawidłowe rogowacenie nabłonków
  • zmniejsza ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2,
  • Światowa Fundacja Badań nad Rakiem i Amerykański Instytut Badań Nad Rakiem wskazują na występowanie związku między spożyciem β-karotenu i rozwojem raka przełyku,
  • opóźnia proces starzenia się organizmu.

Witamina A – zapotrzebowanie:

Dzienne zapotrzebowanie na witaminę A (w przeliczeniu na μg ekwiwalentu retinolu) ustalone na poziomie zalecanego spożycia (RDA, Recommended Dietary Allowances) wynosi dla dorosłych mężczyzn 900 μg/dobę, a dla dorosłych kobiet 700 μg/dobę według norm dla populacji Polski z 2017 roku.

Przyjęto, że: 1 [µg] równoważnika retinolu = 1 [µg] czystej formy retinolu (pochodzenia zwierzęcego) = 6 [µg] beta-karotenu (pochodzenia roślinnego) = 12 [µg] innych karotenoidów (pochodzenia roślinnego).

β- karoten – źródła pokarmowe:

źródła beta karotenu
citalliance / 123RF

Najbogatszym źródłem β- karotenu (pomijane tu są: natka pietruszki, jarmuż, boćwina, szczaw, szczypiorek i koncentrat pomidorowy ze względu na to, że są spożywane w niewielkich ilościach) są: marchew, szpinak, papryka czerwona i dynia. Do warzyw, które zawierają średnią ilość β- karotenu należą: cykoria, sałata, brokuły, por, kapusta pekińska, pomidory i szparagi. Warzywa o mniejszej zawartości β- karotenu to: brukselka, groszek zielony i fasolka szparagowa. Dobre źródła beta-karotenu to także soki warzywne, głównie marchwiowy, dalej:  wielowarzywny i pomidorowy. Do najbogatszych w β- karoten owoców należą: mango, morele, papaja i melony. Mniejsze ilości β- karotenu zawierają brzoskwinie, gujawa i śliwki. β- karoten w dużej ilości występuje w suszonych morelach. Im będzie większa różnorodność w wyborze warzyw i owoców, tym wyższe prawdopodobieństwo, że zapotrzebowanie na β- karoten zostanie pokryte.

Straty β- karotenu do jakich dochodzi podczas przygotowywania posiłków to około 20%. Podczas przygotowywania zup, bez odlewania wywaru dochodzi do znacznie mniejszych strat (około 10%). W celu zwiększenia przyswajalności β- karotenu należy dodać źródła tłuszczów podczas przygotowywania potraw, np. oleju lub oliwy z oliwek do surówki.

Zobacz również
dieta wątrobowa

β- karoten – suplementy diety:

W preparatach OTC (ang. over-the-counter drug,  tzw. bez recepty) i suplementach diety często zaznacza się zawartość karotenoidów, w tym β- karoten. Do tej pory nie określono dla nich odpowiedniego dawkowania oraz poziomów NOAEL (z ang. no observable adverse effect level – poziom niewywołujący dających się zaobserwować szkodliwych skutków) oraz LOAEL (ang. lowest observable adverse effect level – najniższy poziom obserwowanego działania szkodliwego). W badaniach Hamułki i Wawrzyniaka (analiza z 2011 r.) stwierdzono, że wśród przebadanych preparatów ogólnodostępnych zawartość karotenoidów i β- karotenu była na różnym poziomie (od 0,1 do 24mg na jedną dawkę). Co istotne, duże dawki syntetycznego β-karotenu blokują przyswajanie innych karotenoidów. Naturalny β-karoten jest też 4-10 razy bardziej biodostępny niż sytentyczny, jest on również, że jest on lepszym antyoksydantem. Należy także zaznaczyć, że przy przyjmowaniu suplementów diety β-karotenu ostrożni powinni być palacze tytoniu ze względu na wzrost zachorowalności na raka płuc (już od dawki 20-50 mg/dobę).

Powtórka: w jednym zdaniu:

Czym jest beta-karoten?

β- karoten należy do nieutlenionych karotenoidów, którego wzór sumaryczny wyrażony jest równaniem C40H56, zaliczany jest do lipidów izoprenowych. Zawiera 11 sprzężonych i 2 niesprzężone podwójne wiązania. Ma hydrofobowe właściwości, bardzo dobrze w rozpuszczalnikach niepolarnych lub mało polarnych (tłuszcze). Specyficzna jest dla niego żółta barwa.

Jakie są źródła beta-karotenu?

Najbogatszym źródłem β- karotenu są: marchew, szpinak, papryka czerwona i dynia.

Ile beta-karotenu potrzebuję?

Dzienne zapotrzebowanie na witaminę A (w przeliczeniu na μg ekwiwalentu retinolu) ustalone na poziomie zalecanego spożycia (RDA, Recommended Dietary Allowances) wynosi dla dorosłych mężczyzn 900 μg/dobę, a dla dorosłych kobiet 700 μg/dobę według norm dla populacji Polski z 2017 roku.

Ile wynosi optymalne stężenie beta-karotenu we krwi?

Optymalne stężenie β-karotenu we krwi na czczo wynosi 0,9-5,58 µmol/L (50-300 mg/dL).

Źródła:

  1. M. Jarosz (red.), Praktyczny podręcznik dietetyki. wyd. IŻŻ, Warszawa 2010.
  2. Chilczuk B., Perucka I., Materska M., Buczkowska H., Zawartość luteiny, zeaksantyny i β-karotenu w lifilozowanych owocach wybranych odmian Cucurbita Maxima D., ŻYWNOŚĆ. Nauka. Technologia. Jakość, 2014, 2 (93).
  3. Gryszczyńska A., Gryszczyńska B., Opala B.: Karotenoidy. Naturalne źródła, biosynteza, wpływ na organizm ludzki. Postępy Fitoterapii, 2011, 2.
  4. Szterk A., Sosińska E., Obiedziński M.W., Lewicki P.P., Metoda otrzymywania preparatu naturalnego α- Ii β-karotenu z marchwi, Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2008, 4 (59).
  5. Igielska-Kalwat J., Gościańska J., Nowak I., Karotenoidy jako naturalne antyoksydanty. Postepy Higieny i Medecyny Doświadczalnej (online), 2015; 69.
  6. Gwóźdź E., Gębczyński P., Owoce pomidora źródłem karotenoidów. Medycyna Rodzinna 2017; 20(3).
  7. http://www.aptekarzpolski.pl/2011/07/07-2011-beta-karoten-naturalna-witamina-a/
  8. Igielska-Kalwat J., Wawrzyńczak A., Nowak Karotenoidy i ich zastosowanie w przemyśle kosmetycznym na przykładzie β-karotenu, Chemik, 2012, 66, 2.
  9. Jarosz M. (red.), Normy Żywienia dla populacji Polski, IŻŻ, Warszawa 2017.   
5/5 (3)

Proszę oceń