Biegunka ostra – postępowanie. Co dietetyk może doradzić?

Biegunka – wstydliwa i męcząca dolegliwość, którą zapewne zna każdy człowiek. Według WHO ostra biegunka pozostaje jedną z głównych przyczyn zachorowalności i umieralności dzieci poniżej 5. roku życia. Dotyczy to w szczególności krajów rozwijających się [2]. Szacuje się, że w Europie u dzieci do lat 3. epizody ostrej biegunki występują średnio do 2 razy w roku [3]. Równie niebezpieczna pod względem częstotliwości występowania i śmiertelności jest u osób starszych, powyżej 70. roku życia, także w rejonach o wysokich dochodach.  Większość zgonów u dorosłych wynika z ciężkiego odwodnienia [4].  Pomimo jednak znacznego postępu medycyny i spadku śmiertelności z powodu biegunek, nadal stanowią one poważne wyzwanie dla opieki zdrowotnej na całym świecie. Ponadto świadomość, jak postępować podczas tej dolegliwości, aby zminimalizować ryzyko powikłań, nadal jest mała [5].

Czym jest biegunka ostra?

Zgodnie z definicją WHO biegunka jest to stan, w którym pacjent oddaje zwiększoną liczbę i objętość stolca o nieprawidłowej, luźnej lub płynnej konsystencji. Są to co najmniej trzy wypróżnienia w ciągu doby lub pojedyncze luźne stolce z dodatkiem krwi, ropy, śluzu. Należy zauważyć, że u niemowląt karmionych piersią, odejście luźnych stolców o konsystencji pasty jest stanem fizjologicznie prawidłowym [1].

Biegunka ostra jest zazwyczaj dolegliwością samoograniczającą się i trwa kilka, maksymalnie 14 dni. Chorobie biegunkowej może towarzyszyć gorączka, bóle brzucha, nudności lub wymioty, brak łaknienia, odwodnienie [6].

Przyczyny biegunek

Biegunki ostre mają różne przyczyny. Najczęściej tło jest infekcyjne, poantybiotykowe i polekowe. Ostrą biegunkę może wywołać także nadwrażliwość pokarmowa o podłożu alergicznym lub nietolerancja pokarmowa. Ponadto schorzenie może być spowodowane niedokrwiennym zapaleniem okrężnicy lub ostrym zapaleniem uchyłków okrężnicy.

Dodatkowe objawy towarzyszące biegunce mogą niekiedy wskazywać pośrednio o przyczynie schorzenia, choć nie pozwalają na pełne rozpoznanie. Wymioty oraz objawy ze strony układu oddechowego sugerują etiologię wirusową. Gorączka powyżej 40°C, widoczna w stolcu krew, ból brzucha, a także objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego są bardziej charakterystyczne przy biegunce bakteryjnej. Zazwyczaj jednak ustalenie etiologii ostrej biegunki nie jest konieczne, ponieważ nie wpływa na sposób postępowania. W wyjątkowych sytuacjach, kiedy są ku temu wskazania, wykonywane jest w celach diagnostycznych badanie mikrobiologiczne [6].

Biegunki infekcyjne

Najczęstszą czynnikiem etiologicznym biegunek zarówno u dzieci, jak i dorosłych są wirusy. Transmisja wirusa może odbywać się bezpośrednio przez kontakt z osobą chorą oraz przez styczność z zanieczyszczoną powierzchnią i przedmiotami. Przeważającą przyczyną biegunek u dzieci, a także hospitalizacji z powodu powikłań są natomiast rotawirusy [7]. Wśród częstych przyczyn tego typu zachorowań znajdują się także zakażenia norawirusami, astrowirusami i adenowirusami, najwięcej w okresie jesienno-zimowym. Rzadziej natomiast przyczyną ostrej biegunki są zakażenia bakteryjne (Salmonella, Campylobacter oraz enteropatogenne Escherichia coli, Clostridioides difficile, Yersinia, Shigella) oraz pierwotniakami (Giardia duodenalis, Cryptosporidium parvum, Entamoeba histolytica, Dientamoeba fragilis, Microsporidium). U większości chorych ostra biegunka infekcyjna ma przebieg łagodny i ustępuje samoistnie po kilku dniach [8].

Pokarmowe

Jedną z częściej występujących dróg przenoszenia chorób biegunkowych jest droga pokarmowa. W przeważającej części patogenem przenoszonym przez pokarm w Unii Europejskiej jest Campylobacter, następnie Salmonella, rzadziej Yersinia i Escherichia Coli. Większość pacjentów wiąże swoją chorobę z posiłkiem, który zjedli poprzedniego dnia. Czynnikiem ryzyka zakażenia jest niedostateczna higiena rąk oraz spożywanie żywności i wody z niepewnego źródła, surowych jaj, majonezu, surowego lub niedopieczonego mięsa (Salmonella), drobiu lub mleka i jego przetworów (Campylobacter, Salmonella, Yersinia), owoców morza (norowirusy) [9].

Podróżnych

Choroba biegunkowa jest także jednym z typowych problemów osób podróżujących, zwłaszcza do krajów o niskim standardzie higieny. Szacuje się, że dotyczy 30-70% podróżnych. Drogą zakażenia jest kontakt ze skażoną patogenami wodą lub pokarmem, a także brudne ręce. Objawy na ogół pojawiają się w 3. lub 4. dniu podróży. W przypadku dzieci i młodych dorosłych do 20. roku życia często nieco później, około ósmego dnia podróży. Zazwyczaj trwa 3-4 dni, ma charakter samoograniczający się i nie wymaga interwencji medycznej. Jednak w przypadku biegunki czerwonkowej konsultacja z lekarzem jest konieczna, nawet gdy pacjent wdrożył wcześniej antybiotykoterapię. Według ekspertów większość podróżujących powinna być zaopatrzona przez lekarza w leki, które można samodzielnie przyjmować w momencie pojawienia się dolegliwości biegunkowych [10].

Najwyższą zachorowalność obserwuje się w Azji Południowej, Afryce oraz Ameryce Południowej i Środkowej. Czynnik etiologiczny powodujący biegunkę podróżnych uzależniony jest głównie od regionu. O ile w kraju zamieszkania pacjenta dominuje etiologia wirusowa, u podróżujących przyczyną jest bakteryjny nieżyt żołądkowo-jelitowy. Dominuje zakażenie Escherichia coli, Campylobacter, Shigella, Salmonella, Aeromonas i Plesiomonas [10]. Pasożyty takie jak Giardia, Cryptosporidium i Entamoeba histolytica wywołują biegunkę zdecydowanie rzadziej niż inne patogeny. Często przebiega ona jednak ciężej i dłużej, a także wymaga konsultacji lekarskiej [10,11].

Najważniejszym sposobem zapobiegania biegunce podróżnych jest:

• higiena rąk,
• niespożywanie pokarmów z niepewnego źródła,
• picie tylko wody butelkowanej, przegotowanej lub uzdatnianej,
• unikanie potraw przyrządzanych bez obróbki termicznej, niedogotowanego mięsa i owoców morza.

Warto dodać, że u około 3-10% osób, które przeszły epizod zachorowania na biegunkę podróżnych, występuje poinfekcyjny zespół jelita drażliwego [10,11].

Polekowe/poantybiotykowe

Szczególną przyczyną choroby biegunkowej są zaburzenia równowagi bakteryjnej w obrębie jelita powstałe na skutek działania antybiotyków. Związane jest to z niekontrolowanym przerostem bakterii patogennych. Najcięższym powikłaniem może być rzekomobłoniaste zapalenie jelit wywołane przez Clostridioides difficile.Ponadto także stosowane przez pacjenta leki mogą przyczynić się do dolegliwości biegunkowych, choć w postaci ostrej występują bardzo rzadko. Najczęstszą przyczyną jest nadużywanie leków przeczyszczających. Działanie niepożądane ze strony jelit mogą wywołać także leki moczopędne, hormony tarczycy, leki rozkurczające oskrzela, antyarytmiczne, obniżające ciśnienie tętnicze, przeciwdepresyjne, hamujące wydzielanie żołądkowe, niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki stosowane w cukrzycy czy otyłości [12].

Rodzaje i patomechanizm biegunek

Przyczyną powstawania biegunki jest upośledzona funkcja wchłaniania lub wydzielania w jelicie spowodowana różnymi sytuacjami patologicznymi. W praktyce klinicznej podłożem infekcyjnych biegunek ostrych jest stan zapalny, który indukuje mechanizm sekrecyjny (nadmierne wydzielanie wody i elektrolitów) lub/i mechanizm osmotyczny (upośledzone wchłanianie składników odżywczych).

Biegunka osmotyczna

Jednym z rodzajów biegunki wyodrębnionych ze względu na patomechanizm jest biegunka osmotyczna. Jej cechą jest obecność w świetle jelita niewchłanialnych substancji osmotycznie aktywnych. Powodują one przechodzenie płynów do światła przewodu pokarmowego zgodnie z gradientem osmotycznym. Może być spowodowana niektórymi lekami, spożyciem dużej ilości produktów zawierających sorbitol, mannitol lub ksylitol, niedoborem laktazy, zespołem złego wchłaniania oraz nowotworami czynnymi hormonalnie. Ustępuje po zaprzestaniu spożywania substancji osmotycznie czynnej [13,14].

Biegunka sekrecyjna

W wyniku działania wirusów i enterotoksyn bakteryjnych powodujących aktywację mechanizmów transportowych pojawia się biegunka sekrecyjna. Sekrecja elektrolitów i wody do światła jelita cienkiego występuje w ilości przekraczającej możliwości resorpcyjne jelita grubego. Stolce są więc bardzo obfite i wodniste. Enterotoksyny produkowane są przez bakterie takie jak Vibrio cholerae, Escherichia coli, Staphylococcus aureus i Bacillus cereus. Biegunka sekrecyjna może być także spowodowana przyspieszoną motoryką jelit na skutek zażywania środków przeczyszczających [13,14].

Powikłania – odwodnienie

W większości przypadków biegunki ostre ustępują zwykle samoistnie w ciągu 5-7 dni.Leczenie polega głównie na podawaniu glukozo-elektrolitowego doustnego płynu nawadniającego (DPN) w celu zapobiegania odwodnieniu, kwasicy metabolicznej i zaburzeniom elektrolitowym. Zazwyczaj nie daje groźnych następstw. Jednak w przypadku niewłaściwego leczenia objawowego może być niebezpieczna. Jednym z najpoważniejszych powikłań ostrej biegunki jest odwodnienie. Może ono prowadzić do zaburzeń wodno‑elektrolitowych takich jak hiper- lub hiponatremia i hipokaliemia, a także do wstrząsu, a nawet śmierci [15].

Istotna w postępowaniu nawadniającym jest więc ocena stopnia nawodnienia chorego. Według wytycznych ESPGHAN powszechnie uznanym złotym standardem jest procentowy ubytek masy ciała. W codziennej praktyce dane takie są jednak rzadko dostępne. Stopień odwodnienia można więc szacować także na podstawie trzech objawów: wydłużonego czas powrotu włośniczkowego (norma < 1,5-2 s), nieprawidłowego napięcia skóry oraz nieprawidłowego rytmu oddychania, wynikającego z kwasicy [16].

Lekkie odwodnienie zazwyczaj nie jest niebezpieczne i nie wpływa na stan psychiczny chorego. Objawia się normalnym lub wzmożonym pragnieniem, prawidłowym lub lekko przyspieszonym tętnem i nieznacznie obniżonym wydalaniem moczu. Czas powrotu kapilarnego jest poniżej 1,5 s. Przy odwodnieniu umiarkowanym skóra ma zmniejszoną elastyczność, błony śluzowe są suche a gałki oczne i ciemiączko u małych dzieci zapadnięte. Objawem u dzieci jest także niepokój i krzyk. Odwodnienie ciężkie jest stanem zagrażającym zdrowiu i życiu. Chory nie odczuwa pragnienia, jest apatyczny, może wystąpić utrata świadomości. Czynność serca jest znacznie przyśpieszona, ciśnienie obniżone a śluzówki suche. Mogą wystąpić objawy wstrząsowe lub subwstrząsowe. Powrót kapilarny znacznie przekracza 3 s [12,17].

Jeżeli pacjent wykazuje odwodnienie w stopniu ciężkim, brak jest poprawy stanu nawodnienia lub występują dodatkowo uporczywe wymioty, konieczna jest hospitalizacja oraz nawadnianie dożylne. W stopniu lekkim i umiarkowanym zalecane jest nawadnianie doustne w warunkach domowych, ewentualnie w niektórych przypadkach w szpitalu [16].

Dieta w biegunce ostrej. Co pić i jeść w czasie biegunki ostrej?

Nawadnianie

U chorych z odwodnieniem w stopniu lekkim i umiarkowanym zwykle wystarczy nawadnianie doustnymi płynami nawadniającymi (DPN). Są to płyny o odpowiedniej zawartości i proporcji glukozy, chlorku sodu, potasu i cytrynianów lub dwuwęglanów. ESPGHAN zaleca stosowanie u dzieci DPN o zmniejszonej osmolarności 50-60 mmol/l. Oprócz DPN można stosować również inne powszechnie dostępne płyny, takie jak np.: woda, herbata, jogurty, mus i kompot jabłkowy, zupy (dobrze, jeśli są lekko posolone). Nie należy stosować napojów o wysokiej zawartości cukru.  Dzieciom bez cech odwodnienia lub odwodnionym minimalnie można podawaćrozcieńczony sok jabłkowy. Postępowanie takie ma na celu zapobiegać pogłębieniu odwodnienia i wystąpieniu poważnych zaburzeń elektrolitowych [6,17].

Nawadnianie doustne obejmuje dwie fazy:

• Rehydratacja – jest to uzupełnienie niedoboru w ciągu pierwszych 3-4 godzinach. W tym czasie należy podać średnio 75 ml/kg m.c.
• Leczenie podtrzymujące – trwające ponad 4 godziny. Ma na celu zaspokojenie podstawowego zapotrzebowania na płyny i uzupełnianie bieżącej utraty w ilości 5-10 ml/kg m.c. na każdy biegunkowy stolec lub wymioty [6].

W przypadku nietolerancji DPN można rozważyć nawadnianie przez zgłębnik nosowo-żołądkowy. W sytuacjach ciężkiego odwodnienia, wstrząsu, odwodnienia z zaburzeniami świadomości lub ciężką kwasicą konieczne jest nawadnianie dożylne. Ponadto także pogarszające się odwodnienie, brak poprawy lub uporczywe wymioty mimo nawadniania, a także ciężkie wzdęcie brzucha lub niedrożność przewodu pokarmowego są wskazaniem do nawodnienia dożylnego [6].

Dieta

W sytuacji ostrej biegunki istotne jest również właściwe żywienie. Wczesne wprowadzenie posiłku poprawia stan odżywienia pacjenta oraz skraca czas trwania biegunki i hospitalizacji. Według obecnych wytycznych nie ma zaleceń wprowadzania postu na dłużej niż 3-4 godziny. Bez względu na wiek chorego, w trakcie lub tuż po okresie wstępnego nawodnienia można kontynuować stosowaną dotychczas dietę, odpowiednią dla pacjenta. U dzieci karmienie piersią należy kontynuować bez względu na ostrą biegunkę. W przypadku dzieci karmionych mlekiem modyfikowanym nie jest zalecane rozcieńczanie mieszanek ani stopniowe wprowadzanie żywienia. Dieta ubogo- lub bezlaktozowa nie jest zalecana w warunkach domowych. Jej zastosowanie można rozważyć u hospitalizowanych dzieci poniżej 5. roku życia [6].

ESPGHAN nie zaleca także rutynowego stosowania mocno eliminacyjnej diety BRAT (banan, ryż, mus jabłkowy, tost/suchary). Skuteczność tej diety nie została potwierdzona naukowo. Dodatkowo brak możliwości realizacji zapotrzebowania na składniki pokarmowe nie gwarantuje jej bezpieczeństwa [16,18]. Nie ma natomiast przeciwwskazań, aby wprowadzić produkty diety BRAT jako składowa posiłku. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej proponuje spożywanie większej ilości produktów zapierających, a także rezygnację z dodatków mogących pobudzać perystaltykę jelit i działać na stolec rozluźniająco. Zalecane jest ograniczenie spożycie produktów pełnoziarnistych, surowych warzyw i owoców, dużej ilości błonnika oraz substancji słodzących. Powrót do żywienia oznacza zazwyczaj pełnowartościową dietę stosowaną przed zachorowaniem. Należy jednak nie obciążać przewodu pokarmowego. Właściwymi metodami przygotowywania potraw będzie przede wszystkim gotowanie w wodzie lub na parze, duszenie bez obsmażania oraz pieczenie. Postępowanie dietetyczne powinno być zbilansowane, zgodne z zasadami odżywiania i odpowiednie do wieku [19].

Probiotykoterapia

Do niedawna w leczeniu ostrej biegunki powszechnie zalecano probiotyki o udokumentowanej skuteczności. Jednak ze względu na niejednorodność danych wynikającą ze stosowania różnych szczepów, ich kombinacji, lokalizacji badania i populacji wyniki badań były odmienne dla różnych części świata. Można rozważyć wybrane szczepy, ale efekt jest umiarkowany i zależny od populacji. Czasami rozważa się zastosowanie Lacticaseibacillus rhamnosus GG, Saccharomyces boulardii oraz Limosilactobacillus reuteri w leczeniu ostrej biegunki u dzieci. Przeprowadzone badania sugerują, że skracają one czas trwania biegunki i długość hospitalizacji, a także zmniejszają objętość stolca. W celu zapobiegania biegunce związanej z antybiotykoterapią można zalecić stosowanie S. boulardii lub L. rhamnosus GG w dużej dawce (≥5 × 10⁹ CFU/24 godz.) równolegle z antybiotykiem. Probiotyki w świetle badań nie zapobiegają biegunce szpitalnej, rotawirusowej i drobnoustrojowej [20], choć mogą wpłynąć na jej przebieg.

Czego nie podawać, aby nie zaszkodzić przy biegunce?

W leczeniu ostrej biegunki ważne jest odpowiednie żywienie i wyrównanie zaburzeń wodno-elektrolitowych. Niewłaściwe postępowanie może być niebezpieczne i prowadzić do odwodnienia.

Soki, cola i napoje energetyczne

Przyjmowanie niektórych napojów na etapie odwodnienia może wręcz pogorszyć stan pacjenta.  Soki, nektary, napoje energetyzujące oraz napoje typu „cola” charakteryzują się wysoką osmolalnością wynoszącą od 492 do 784 mOsm/kg H2O. Są to płyny hipertoniczne, których spożycie zmniejsza szybkość wchłaniania wody i powoduje przedostawanie się płynu z osocza i płynu wewnątrzkomórkowego do jelit, utrudniając tym samym prawidłowe nawodnienie organizmu. Napoje tego typu zawierają także wysoką dawkę cukru, który fermentując w jelitach, może dodatkowo wzmagać biegunkę [21].

Alkohol

Mitem jest także łagodzący i odtruwający wpływ alkoholu na dolegliwości jelitowe. Nie ma badań potwierdzających „dezynfekujący” wpływ spożytego alkoholu na układ pokarmowy. Wiadomo jest, że alkohol działa niekorzystnie na układ pokarmowy. Uszkadza rąbek szczoteczkowy jelita i zwiększa przepuszczalność jelitową, co sprzyja nadmiernej utracie wody oraz minerałów do światła jelita, powodując luźne stolce. Równocześnie hamuje wydzielanie wazopresyny – hormonu odpowiedzialnego za zatrzymanie wody w organizmie. Prowadzi to do utraty witamin i elektrolitów, co wpływa negatywnie na nawodnienie komórek. Ponadto alkohol zaburza perystaltykę jelit i wchłanianie substancji odżywczych w jelicie cienkim oraz zwiększa transport toksyn przez ściany jelita. Ma także szkodliwe działanie na prawidłową mikrobiotę [22,23].

Loperamid

Aby wspomóc leczenie biegunki, chorzy sięgają często po łatwo dostępne bez recepty leki.  Popularne są preparaty zawierające loperamid. Składnik ten działa na receptory w ścianie jelita. Hamuje perystaltykę przewodu pokarmowego, zmniejsza liczbę wypróżnień, wzmacnia napięcie zwieracza odbytu. Powoduje zmniejszenie utraty wody i elektrolitów do światła przewodu pokarmowego. Loperamid  zatrzymuje biegunkę, jednak nie leczy przyczyny jej wystąpienia. Lek ten należy jednak stosować krótko, gdyż hamowanie perystaltyki może opóźniać wydalanie patogennych drobnoustrojów. Nie należy go także stosować w przypadku groźnego przebiegu – wysokiej gorączki, biegunki z krwią. Loperamid wykazuje skuteczność u osób dorosłych i starszych dzieci z wodnistą biegunką przebiegającą bez gorączki lub z niewielką gorączką. Ze względu na możliwość wystąpienia poważnych działań niepożądanych nie zaleca się go u dzieci w wieku poniżej 3. roku życia [24,25,26].

Podsumowanie

Biegunka jest jedną z najczęściej występujących chorób. Jej przyczyną mogą być infekcje wirusowe, rzadziej bakteryjne lub pierwotniaki. Zazwyczaj ustępuje samoistnie, anieprzyjemne dolegliwości mogą być łagodzone domowymi sposobami. Jednak nieprawidłowe postępowanie, długotrwały post lub zbyt niska podaż płynów mogą być dla chorego niebezpieczne. Kluczowa jest więc znajomość sposobu oceny nawodnienia, świadomość ryzyka pogorszenia się stanu oraz właściwe nawodnienie pacjenta.

Bibliografia:

1. Sang S., Qiu Y., Liu Ch., et al., The GBD 2021 perspective: COVID-19’s impact on diarrheal diseases, Cell. Infect. Microbiol., 19 November 2025, Sec. Clinical Infectious Diseases, Vol. 15 – 2025, https://doi.org/10.3389/fcimb.2025.1668444
2. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease
3. Guarino A., Ashkenazi Sh., Gendrel D., Vecchio A.L., Shamir R., Szajewska H., European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition/European Society for Pediatric Infectious Diseases Evidence-Based Guidelines for the Management of Acute Gastroenteritis in Children in Europe, Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition07–2014, https://doi.org/10.1097/MPG.0000000000000375
4. Wen-Zhuo Z., Jing-Yi W., Min-Na Z., et.al., Global burden of diarrhea disease in the older adult and its attributable risk factors from 1990 to 2021: a comprehensive analysis from the global burden of disease study 2021Front. Public Health, 04 April 2025 Sec. Aging and Public Health, Vol. 13 – 2025 https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1541492
5. Kochman D., Szmygel L., Analiza stopnia zaawansowania objawów biegunki ostrej wywołanej rotawirusami u dzieci oraz poziomu wiedzy rodziców na temat profilaktyki tego stanu, https://doi.org/10.21784/IwP.2024.010
6. Szajewska H., Ostra biegunka infekcyjna u dzieci: nawadnianie i żywienie, Pediatria po Dyplomie 2024/01, https://podyplomie.pl/pediatria/40047,ostra-biegunka-infekcyjna-u-dzieci-nawadnianie-i-zywienie
7. https://szczepienia.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2026/01/39.-Rotawirusy-epidemiologia.pdf
8. Riddle M.S., Aktualne postępowanie w ostrych biegunkach infekcyjnych u dorosłych, Med.Prakt., 2019; 6: 41-55
9. Mach T., Fleischer-Stępniewska K., Mrukowicz J., Ostra biegunka infekcyjna,https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.4.24.1.
10. Szymanek-Pasternak A., Biegunka podróżnych, https://ppm.edu.pl/info/article/UMWe94e290a07884d88b4fe9541b0c02df4/
11. Mach T., Wroczyńska A., Biegunka podróżnych, https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.4.24.1.1.
12. Szaflarska-Popławska A., Albrecht P., Waśko-Czopnik D., Pokorna-Kałwak D., Stanowisko ekspertów w sprawie stosowania preparatu złożonego zawierającego diosmektyt i elektrolity w leczeniu biegunek ostrych i przewlekłych u dorosłych i dzieci, LEKARZ POZ 3/2025, https://www.termedia.pl/Stanowisko-ekspertow-w-sprawie-stosowania-preparatu-zlozonego-zawierajacego-diosmektyt-i-elektrolity-w-leczeniu-biegunek-ostrych-i-przewleklych-u-doroslych-i-dzieci,98,56591,1,0.html
13. Wasielica-Berger J., Ostra biegunka, Gastroenterologia Kliniczna 2018, tom 10, nr 1: 14-22
14. Daniel P., Małecka-Wojciesko E., Szczepanek M., Biegunka, https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.I.1.2.
15. Buda P., Książyk J., Leczenie zaburzeń wodno‑elektrolitowych w ostrej biegunce u dzieci, Standardy medyczne/pediatria 2011 T. 8, 747-753
16. Guarino A., Ashkenazi Sh., Gendrel D., Vecchio A.L., Shamir R., Szajewska H., European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition/European Society for Pediatric Infectious Diseases Evidence-Based Guidelines for the Management of Acute Gastroenteritis in Children in Europe, Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition07-2014, https://doi.org/10.1097/MPG.0000000000000375
17. Buda P., Książyk J., Leczenie zaburzeń wodno-elektrolitowych w ostrej biegunce u dzieci, Standardy Medyczne/Pediatria 2011r. t. 8,747-753
18. Parrish C.R., Duro D., Duggan Ch., The BRAT Diet for Acute Diarrhea in Children: Should It Be Used? Practical gastroenterology, June 2007
19. https:/ncez.pzh.gov.pl/choroba-a-dieta/choroby-ukladu-pokarmowego/biegunka-zalecenia-i-jadlospis2/
20. Szajewska H., Berni Canani R., Domellöf M., et al. Probiotics for the Management of Pediatric Gastrointestinal Disorders: Position Paper of the ESPGHAN Special Interest Group on Gut Microbiota and Modifications (2023 Update). Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition (JPGN) Vol. 76, Nr 2, February 2023, https://doi.org/10.1097/MPG.000000003003633
21. Sadowska, F. Świderski, R. Rakowska, et al., Beverage osmolality as a marker for maintaining appropriate body hydration, National Institute of Public Health – National Institute of Hygiene Rocz Panstw Zakl Hig 2017;68(2):167-173
22. Butts M., Sundaram V.L., Murughiyan U., et.al., The Influence of Alcohol Consumption on Intestinal Nutrient Absorption: A Comprehensive Review, Nutrients. 2023 Mar 24;15(7):1571. doi: 10.3390/nu15071571
23. Bode Ch., Bode J.Ch., Alcohol’s Role in Gastrointestinal Tract Disorders, Alcohol Health Res World. 1997;21(1):76-83.
24. https://badaniakliniczne.pl/lek/loperamide-hydrochloride/
25. Li S-T.T., Grossmann C., Cummings P., Loperamide Therapy for Acute Diarrhea in Children: Systematic Review and Meta-Analysis PLoS Med 2007 Mar 27;4(3):e98. doi: 10.1371/journal.pmed.0040098
26. https://www.mp.pl/artykuly/35933,loperamid-jest-skuteczny-i-bezpieczny-w-leczeniu-biegunki-u-dzieci-starszych-ale-u-dziecido-3-roku-zycia-wywoluje-powazne-objawy-niepozadane,1