Sambucus nigra L. jest krzewem o wysokości ok. 10m. Posiada białe kwiaty o średnicy od 10 do 20 cm,  natomiast pojedyncze kwiaty są w kolorze białym lub kremowym. Czarny bez to gatunek rośliny z rodziny piżmaczkowatych (Adoxaceae), dawniej zaliczany był również do rodziny bzowatych (Sambucaceae), a także przewiertniowatych (Caprifoliaceae). Owoce czarnego bzu w medycynie używane były już od starożytności, jako środek przeczyszczający, moczopędny, ściągający, napotny, przeciw ukąszeniom żmij, oparzeniom oraz wrzodom. W starożytnym, Rzymie czarny bez używany był do farbowania włosów. Plemiona słowiańskie stosowały czarny bez jako lekarstwo na febrę. Jagody wykorzystywane były jako barwnik i przyprawa do win oraz ciast. Obecnie ekstrakt z czarnego bzu wykorzystywane jest jako środek przeciwwirusowy, przeciwbakteryjny i przeciwzapalny. Badania wykazują, że czarny bez posiada właściwości antyoksydacyjne, immunomodulujące, insulinopodobne.

Charakterystyka owoców

Owoce czarnego bzu to małe i kuliste 6-nasienne pestkowce, średnica 6-8 mm, występujące w owocostanach na czerwonej szypułce. W trakcie dojrzewania zmieniają swoją barwę z zielonej do czerwonej, ciemnofioletowej gdy są już dojrzałe. Dojrzały owoc wydziela czerwony mdły sok. Owoce bogate są w substancje bioaktywne, takie jak antocyjany, flawonole, kwasy fenolowe, kwasy organiczne, a także witaminy: C, witaminy z grupy B, β-karoten, składniki mineralne oraz węglowodany. Zawartość poszczególnych składników zależy od odmiany, klimatu, warunków glebowych.

Co ciekawe, w niedojrzałych owocach występuję substancja zwana sambunigryną – to glikozyd cyjanogenny, ma ona działanie toksyczne, może wywoływać podrażnienia układu pokarmowego, wymioty, biegunki, mdłości, bóle brzucha. Dlatego też ważnym czynnikiem jest aby do zbioru owoców czarnego bzu dochodziło, gdy są one w pełni dojrzałe. Owoce czarnego bzu są bogate w olejki eteryczne w ilości ok. 0,01%, oraz odczyn pH waha się w zakresie 3,8-4,1.

Właściwości owoców czarnego bzu

W zielarstwie najczęściej stosuje się wysuszone kwiaty, owoce rzadko korę bzu czarnego. Badania naukowe samych kwiatów i owoców oraz wyizolowanych z nich związków aktywnych potwierdziły działanie napotne, przeciwzapalne, diuretyczne, wykrztuśne, antywwirusowe i antybakteryjne, immunostymulujące, antyoksydacyjne oraz polegające na obniżaniu poziomu lipidów, cholesterolu i cukru we krwi, przy czym badania toksykologiczne nie wykazały żadnych efektów ubocznych (kategoria GRAS, pod warunkiem wykorzystania owoców dojrzałych i poddanych obróbce termicznej, tj. wolnych od sambunigryny). Owoce czarnego bzu wykazują działanie napotne, a w nieco większych dawkach przeczyszczające, ułatwiając tym samym usuwanie szkodliwych metabolitów z organizmu. Owoce, opóźniając reakcję organizmu pochodzącą z ośrodkowego układu nerwowego, wykazują działanie przeciwbólowe. Jest ono słabsze niż w przypadku stosowania środków przeciwbólowych (np. 160 razy słabsze niż morfiny. Owoce czarnego bzu stosowane są także w mieszankach ziołowych, które regulują pracę układu trawiennego, immunologicznego, stymulują pracę wątroby, nerek, poprawiają sprawność wydalania toksyn. Często są stosowane w zaparciach, chorobach skóry, obrzękach.

Syrop z czarnego bzu

W celu przygotowania syropu z kwiatów czarnego bzu potrzebujemy: 40 kwiatowych baldachów, 2 litry wody, sok z czterech cytryn oraz 2 kg cukru. Kwiaty oddzielamy od łodyżek (najlepiej widelcem).

Zalewamy wrzątkiem i odstawiamy na 12 godzin. Przecedzamy, a następnie zalewamy syropem wcześniej przygotowanym z cukru, wody i cytryny.

Całość odstawiamy na 48 godzin. Po tym czasie syrop filtrujemy i rozlewamy do wyparzonych butelek.

Powidła z czarnego bzu

Na 1 kg owoców około 400 g cukru, odrobina wody i sok z cytryny – gotujemy do otrzymania odpowiedniej konsystencji. Jeśli obawiamy się pestek lub nie odpowiada nam ich obecność, możemy po krótkim zagotowaniu bez cukru przetrzeć przez sito, a potem otrzymany mus gotować z cukrem.

Właściwości prozdrowotne czarnego bzu przyczyniają się do zwiększającej się jego popularności. Produkty z dodatkiem czarnego bzu mogą występować jako suplement diety lub pod postacią żywności funkcjonalnej.

Bibliografia:

1.Kołodziej B., Drożdżal K. Właściwości przeciwutleniające kwiatów i owoców bzu czarnego pozyskiwanego ze stanu naturalnego. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2011, 4(77), 36-44.

2.Lee J., Finn C. E. Anthocyanins and other polyphenolics in American elderberry (Sambucus canadensis) and European elderberry (S. nigra) cultivars. J. Sci .Food Agric., 2007, 87, 2665-2675

3.Wierzbicki A. Dziki bez czarny – pozyskiwanie surowca i jego zastosowanie. Wiad. Zielar. 2002, 4, 8-10.

4.Wójcik J. Nowe wskazania lecznicze Sambucus nigra L. Wiad. Zielar., 2002, 4, 11-12

5.Zielińska-Pisklak, Szeleszczuk Ł., Młodzianka A. Bez czarny (Sambucus nigra) – domowy sposób nie tylko na grypę. Lek Pol., 2013, 23(6-7), 1-4.

6.https://www.doz.pl/czytelnia/a2632-Zdrowotne_wlasciwosci_czarnego_bzu

7.https://www.odkrywamyzakryte.com/czarny-bez/

Zostaw swoją opinię:

O autorze

Jagoda Lebida

Studentka dietetyki na WSNS w Lublinie oraz studiów II stopnia technologia żywności i żywienie człowieka na Uniwersytecie w Lublinie. Zainteresowania to psychodietetyka, ziołolecznictwo, dietetyka pediatryczna, edukacja żywieniowa.

Yes No