Żywienie osób z wyłonioną stomią wydalniczą

Według dostępnych danych, szacuje się, że w Polsce żyje około 50 tys. osób z wyłonioną stomią [1]. Mimo tego świadomość dotycząca funkcjonowania osoby ze stomią nadal jest niewielka. Powielane mity skutecznie zniekształcają obraz życia chorego. Niewidoczność niepełnosprawności, wstyd, lęk i brak zrozumienia potrzeb sprawiają, że stomicy często zmagają się z wykluczeniem społecznym i zawodowym.

Dodatkowo dochodzą do tego problemy związane z chorobą pierwotną. Nieumiejętność radzenia sobie ze stomią może wpłynąć na poczucie obniżenia jakości życia i aktywności chorego. Jednak stomia, choć brzmi groźnie, nie musi być ograniczeniem. Właściwa pielęgnacja i odpowiednia dieta zmniejszają strach i pomagają wyeliminować wiele dolegliwości. Pomocne więc będzie doradztwo dietetyka oraz wsparcie osób i fundacji. Przełamując tabu, pokazują oni, że mając stomię, nie trzeba rezygnować z życia [1,2,3].

Definicja i wskazania do wyłonienia stomii

Stomia jelitowa to chirurgicznie wytworzone ujście jelita cienkiego lub grubego na powłoki brzuszne, umożliwiające odprowadzanie treści jelitowej do worka stomijnego.

Prawidłowo wyglądająca stomia jest różowa/czerwonawa i wilgotna; zwykle nie powoduje bólu przy lekkim dotyku, natomiast ból, sinienie, martwica lub krwawienia wymagają pilnej oceny medycznej. Może być wykonywana ze wskazań planowych lub nagłych. O wskazaniach do przeprowadzenia operacji decyduje:

• ogólny stan pacjenta,
• choroba podstawowa i jej umiejscowienie,
• rodzaj operacji oraz obecność i stopień zaawansowania zapalenia.

Najczęstszą przyczyną planowego wytworzenia stomii jelitowej jest rak jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, zmiany w jelitach będące następstwem niedokrwienia, a także porażenna niedrożność jelita grubego.

W przypadkach operacji pilnych najczęściej są to mechaniczne urazy brzucha, ostra niedrożność lub perforacja jelita, powodująca rozlane kałowe zapalenie otrzewnej [4,5].

Rodzaje stomii

Istnieją różne podziały rodzajów stomii, zależnie od zastosowanego kryterium. Ze względu na okres stosowania wyróżnia się stomie czasowe, wyłaniane na określony czas, a następnie, po wyleczeniu schorzenia zamykane oraz stomie stałe – wyłaniane i użytkowane przez pacjenta do końca życia [4].

W zależności od techniki zespolenia do powłok jamy brzusznej i zachowania ciągłości przewodu pokarmowego rozróżnia się stomię jednolufową, w której cały przekrój jelita jest wyłoniony na powierzchnię powłok brzusznych, a odcinek przewodu pokarmowego poniżej wycięty lub zachowany z możliwością zamknięcia stomii oraz dwulufową z wyprowadzeniem na powierzchnię powłok brzusznych światła odprowadzającego treść, oraz odcinka jelita od strony odbytu odprowadzającego śluz [6].

Biorąc pod uwagę poziom jelita, na którym wyłoniono stomię, wyróżnia się stomię na jelicie cienkim (ileostomię) oraz stomię na jelicie grubym (kolostomię).

Ileostomia

Ileostomia wyłaniana jest zwykle po prawej stronie powłok brzusznych poniżej pasa, w dole biodrowym, zwykle wystaje nad powierzchnię skóry. Wytwarzana jest najczęściej u osób młodych z powodu nieswoistych chorób zapalnych jelit. Wydalanie treści jelitowej o konsystencji półpłynnej lub papkowatej odbywa się stale, w ilości 400 – 800 ml na dobę.  Zawarte w niej enzymy trawienne i żółć mogą podrażniać skórę.

Kolostomia

Kolostomia znajduje się po stronie lewej na esicy i wystaje nad powierzchnię brzucha na około 0,5-2,5 cm. Wytwarza się ją w momencie, kiedy konieczna jest resekcja odbytnicy. Wydalany przez kolostomię w regularnych odstępach czasu stolec jest uformowany, co znacznie ułatwia pielęgnację [5,6].

Zmiany fizjologiczne po wyłonieniu stomii

Konsekwencje metaboliczne zależą głównie od miejsca wyłonienia stomii i zakresu resekcji jelita. Największe ryzyko odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych dotyczy ileostomii, zwłaszcza przy dużej wydajności. Znaczne upośledzenie funkcji pracy jelit prowadzi do wydalania niestrawionych resztek pokarmu i nadmiarowej utraty płynów trawiennych. Im większa odległość wyłonionej stomii od odbytu, tym utrata płynów jest większa a konsystencja stolca bardziej płynna [7].

Ileostomia może wiązać się z zaburzeniami metabolicznymi, zwłaszcza gdy wydalanie treści jelitowej przekracza 800-1000 ml/dobę lub gdy współistnieje rozległa resekcja jelita cienkiego. U pacjentów mogą pojawiać się więc niedobory witamin, elektrolitów i pierwiastków śladowych. Znacznie zwiększona utrata sodu, potasu, chloru i magnezu prowadzi do niedoborów w organizmie, co przejawia się osłabieniem, skurczami mięśni, arytmią serca, obrzękami czy zmęczeniem.

Istotnym zagrożeniem jest więc odwodnienie, które w konsekwencji może prowadzić do przednerkowej niewydolności nerek. Z tego powodu stomia, szczególnie wysokodajna wydalająca ponad 1,5-2 l płynów w ciągu doby jest istotnym czynnikiem zwiększającym ryzyko ponownej hospitalizacji pacjenta. W trudnych przypadkach, u niektórych pacjentów wskazane może być okresowe, kilkudniowe nawodnienie dożylne z suplementacją elektrolitów i witamin. U pacjentów, u których wykonano rozległą resekcję jelita cienkiego lub całkowitą kolektomię, występuje także kompensacyjne zwiększenie wytwarzania soli żółciowych, umożliwiających resorpcję tłuszczów. W niektórych przypadkach zaburzenie mechanizmu kompensacyjnego prowadzi do wystąpienia biegunek tłuszczowych. W tej grupie chorych zwykle zwiększone jest również ryzyko wystąpienia kamicy żółciowej lub moczowej. Usunięcie części jelita cienkiego wiąże się także z ryzykiem kolonizacji przez niefizjologiczne szczepy bakteryjne oraz zaburzeniami wchłaniania witaminy B12 i żelaza, co może prowadzić do niedokrwistości [5,7,8,9].

Pacjenci z wyłonioną kolostomią w mniejszym stopniu są narażeni na zaburzenia metaboliczne. W jelicie grubym wchłaniane są elektrolity, amoniak, niewielkie ilości glukozy, aminokwasów, kwasów tłuszczowych oraz niektórych witamin. Ta część jelit odpowiada za formowanie, gromadzenie i okresowe wydalanie kału oraz utrzymanie prawidłowego wzrostu flory bakteryjnej. W warunkach fizjologicznych z kałem wydalane zostają niestrawione resztki pokarmowe oraz około 200-300 ml wody [7].

Podstawowe zasady żywienia

Głównym celem diety stomika jest utrzymanie prawidłowego stanu odżywienia oraz zmniejszenie objętości i częstotliwości wydalania stolca z poprawą jego konsystencji. Odpowiednio zbilansowana dieta odgrywa więc kluczową rolę w utrzymaniu dobrego samopoczucia pacjenta i kontroli pojawiających się problemów. Nie istnieje jednak jedna uniwersalna dieta stomijna.

Jadłospis powinien być skomponowany przede wszystkim na podstawie zasad talerza zdrowego żywienia. Podstawą żywienia są więc ogólne zalecenia dotyczące odżywiania zmodyfikowane według indywidualnych preferencji pacjenta, dolegliwości oraz obecnej pracy układu pokarmowego.

Aby poprawić samopoczucie pacjenta i zmniejszyć ryzyko wystąpienia dolegliwości, pomocne może być stosowanie następujących zasad:

• Spożywanie minimum 3 posiłków dziennie, najlepiej 5-6 w mniejszych porcjach,
• Regularne pory posiłków, unikanie długich przerw między posiłkami
• U części pacjentów pomocne może być przesunięcie jedzenia wcześniej, nie przed nocą
• Dokładne i powolne przeżuwanie pokarmów,
• Ograniczenie smażenia na korzyść gotowania, pieczenia i duszenia.
• Dbanie o prawidłowe nawodnienie (u części osób ok. 2 l/d, przy ileostomii często więcej, z uwzględnieniem zaleceń dotyczących podaży sodu i rodzaju płynów).
• Urozmaicenie diety, spożywanie produktów bogatych w witaminy i minerały
• Unikanie przetworzonej żywności, dużej ilości soli, produktów i potraw zawierających sztuczne barwniki, konserwanty, syntetyczne dodatki
• Unikanie produktów o działaniu wzdymającym
• Ograniczenie produktów nasilających dolegliwości (np. bardzo tłustych lub wysokocukrowych) warto rozważyć indywidualnie, obserwując reakcję i konsystencję treści stomijnej
• Niepopijanie posiłków, picie bardzo powoli, małymi łykami,
• Unikanie picia przez słomkę, rozmowy podczas jedzenia (aby zmniejszyć połykanie powietrza),
• Kofeina u niektórych pacjentów może nasilać wydalanie: warto przetestować tolerancję i ewentualnie ograniczyć. [10,11,12].

Okres pooperacyjny

Współczesne postępowanie okołooperacyjne (ERAS/ESPEN) [22,23] zakłada możliwie wczesne wdrażanie żywienia drogą przewodu pokarmowego: często już w pierwszej dobie po zabiegu, jeśli pacjent jest przytomny, stabilny hemodynamicznie i toleruje podaż. Żywienie pozajelitowe nie jest stosowane rutynowo. Rozważa się je, gdy żywienie doustne/dojelitowe jest niemożliwe lub niewystarczające.

Sposób rozszerzania diety zależy od tolerancji, rodzaju stomii i ryzyka powikłań (np. wysokiego outputu). U części chorych przejściowo stosuje się posiłki o łagodnej konsystencji, ale nie jest to konieczny etap u wszystkich.

Indywidualizacja diety

Dietę stomika należy zawsze dobierać indywidualnie, zgodnie ze stanem pacjenta i jego potrzebami. Osoby z ileostomią, z uwagi na wyłączenie części jelita cienkiego z procesów trawienia i wchłaniania, w większym stopniu mogą potrzebować uszczegółowienia i restrykcyjności zaleceń dietetycznych. Bardzo ważne jest indywidualne podejście do doboru produktów, ponieważ każdy organizm reaguje inaczej na różne pokarmy. W tym celu pomocne może być prowadzenie dzienniczka żywieniowego, który pozwoli na dokładną analizę reakcji na dane produkty spożywcze. Szczególnie ostrożnie należy wprowadzać produkty mleczne, ponieważ u pacjentów często występuje okresowa nietolerancja laktozy. W przypadku pojawienia się dolegliwości po spożyciu niektórych produktów należy je na jakiś czas wyeliminować z diety lub zmniejszyć ich spożycie [10].

Znaczenie błonnika

Istotna w żywieniu osób ze stomią jest odpowiednia podaż właściwego rodzaju błonnika. Po operacji wyłonienia ileostomii jelito grube, którego funkcją jest wchłanianie wody i zagęszczanie stolca, zostało usunięte lub wyłączone, a wydalany przez ileostomię stolec jest płynny. Osoby z ileostomią powinny więc spożywać pokarmy zagęszczające treść jelitową.

U osób z ileostomią często lepiej tolerowana jest frakcja rozpuszczalna (np. pektyny/β-glukany), która może zagęszczać treść. Docelowa ilość błonnika powinna być zwiększana stopniowo i dostosowana do tolerancji oraz ryzyka blokady. U osób z wyłonioną kolostomią natomiast zalecane jest spożywanie większej ilości błonnika, także nierozpuszczalnego [9].

Nawadnianie i gospodarka wodno-elektrolitowa

Niezwykle istotna jest także dbałość o odpowiednie nawodnienie. U osób z kolostomią, którym usunięto tylko niewielką część jelita grubego, zdolność wchłaniania wody może nie ulec znacznej zmianie.

U osób z ileostomią zapotrzebowanie na płyny i sód może być większe. Szczególnie przy dużej wydajności stomii kluczowe jest nie tylko ‘więcej pić’, ale pić mądrze. Pomocne mogą być doustne płyny nawadniające (ORS) zawierające glukozę i odpowiednią ilość sodu. W przypadku wysokowydajnej stomii dobór rodzaju i ilości płynów powinien odbywać się według zaleceń zespołu prowadzącego.

Osoby z ileostomią tracą także duże ilości soli, potasu i magnezu, co może prowadzić do poważnych zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej. Główną przyczyną zaburzeń metabolicznych jest znaczna resekcja jelit. Długość pozostałego jelita określa, którzy pacjenci będą wymagać długotrwałej suplementacji płynami i elektrolitami oraz wsparcia żywieniowego. Gdy długość pozostawionego jelita wynosi 100 do 200 cm, zalecane jest zarządzanie podażą płynów i elektrolitów. Jeśli po operacji jelito kręte ma długość mniejszą niż 100 cm, zwykle wymagane jest żywienie pozajelitowe [15].

Jeśli straty wodno-elektrolitowe nie są niebezpiecznie wysokie, pacjent może je uzupełniać, uwzględniając w diecie źródła pożądanych składników. Sód można uzupełniać poprzez dosalanie potraw, z uwzględnieniem indywidualnych zaleceń, zwłaszcza przy nadciśnieniu lub chorobach nerek.

W populacji ogólnej zaleca się nie przekraczać 5 g soli dziennie, jednak u osób z ileostomią i zwiększonymi stratami sodu ilość ta może wymagać indywidualnego dostosowania. Źródłem potasu są natomiast ziemniaki, pomidory, banany, natka pietruszki, pestki dyni, brokuł, brukselka, orzechy, figi, morele i śliwki suszone, kakao, kasza gryczana oraz nasiona roślin strączkowych. Magnez natomiast znaleźć można m.in. w orzechach, pestkach dyni, kakao i w zielonych warzywach liściastych. Ze względu na fakt, że nie wszyscy stomicy dobrze tolerują powyższe produkty, zalecana jest ostrożność i indywidualizacja diety [9,10,16].

Zapobieganie niedożywieniu

Układając dietę dla stomika, należy pamiętać, że wyłonienie stomii zawsze wynika z choroby przewlekłej obejmującej układ pokarmowy.  Właściwe odżywianie wpływa więc nie tylko na samopoczucie pacjenta. Ma ono na celu także zmniejszenie ryzyka powikłań pooperacyjnych i poprawę rokowania.

Zmniejszone spożycie posiłków spowodowane długotrwałymi dolegliwościami, straty składników odżywczych wynikające z biegunek czy wymiotów, długotrwała hospitalizacja, rekonwalescencja, przebywanie przez dłuższy czas w pozycji leżącej zwiększa ryzyko niedożywienia. Jest to szczególne zauważalne u chorych z chorobami nowotworowymi przewodu pokarmowego. Istotne jest więc podjęcie terapii żywieniowej już w okresie prehabilitacyjnym.

W pierwszych tygodniach po zabiegu operacyjnym, zwłaszcza u osób z ileostomią lub po rozległej resekcji jelita cienkiego, ryzyko niedożywienia może być zwiększone z powodu zaburzeń trawienia i wchłaniania. U pacjentów ze stomią o dużej wydajności wskazane jest regularne monitorowanie masy ciała, objętości wydzieliny stomijnej oraz objawów odwodnienia; zakres kontroli powinien być dostosowany indywidualnie [3,13].

Suplementacja

Z uwagi na specyfikę funkcjonowania stomii, niektórzy pacjenci będą wymagać wdrożenia suplementacji. Badania wykazują, że osoby mające stomię często wykazują niedobory witaminy B12, dlatego też czasami można rozważyć jej suplementację.

Należy też monitorować poziom żelaza, wapnia, cynku, magnezu, manganu i selenu. W wybranych sytuacjach, zależnie od przyczyny można rozważyć suplementację probiotykami. W razie ryzyka niedożywienia można rozważyć zastosowanie doustnych preparatów odżywczych (ONS) jako elementu terapii żywieniowej. [10,13].

Problemy, jakie mogą się pojawić

Pacjenci stomijni z powodu ograniczonej funkcji układu pokarmowego, mogą borykać się z wieloma dolegliwościami jelitowymi. Najczęstszymi problemami są biegunki lub zaparcia stolca, a także oddawanie gazów, nieprzyjemny zapach i niedrożność stomii.

Biegunka

U osób z ileostomią z powodu wyłączonej funkcji jelita grubego treść stomijna jest płynnej konsystencji. U osób z kolostomią, w zależności od miejsca wyłonienia stomii, stolec może być półpłynny lub stały. Niezależnie jednak od rodzaju stomii, jeżeli liczba zmienianych woreczków w ciągu doby jest zwiększona i/lub treść jelitowa staje się wodnista, świadczy to o nieprawidłowościach, którymi są biegunki. Ich przyczyną może być błąd dietetyczny, nadmierne spożycie błonnika pokarmowego lub infekcja. Długotrwałe utrzymywanie się intensywnych biegunek należy zawsze konsultować z lekarzem. W każdym przypadku konieczne jest właściwe nawodnienie.

W codziennym jadłospisie osób skarżących się na częste biegunki powinny znaleźć się produkty zapierające takie jak banany, jagody, biały ryż, białe pieczywo, gotowana marchewka, produkty mączne, kakao, ziemniaki. Żywność o właściwościach rozluźniających stolec należy natomiast wyeliminować.

Warto ograniczyć więc spożycie suszonych śliwek i rodzynek, gotowanej kapusty, brokułów, kalafiora, soku jabłkowego i winogronowego, słodzonych napojów, otrębów i produktów pełnoziarnistych, kawy, potraw pikantnych i smażonych [9,10,16].

Zaparcia

Kolejną dolegliwością, dotyczącą zwłaszcza osób z kolostomią są zaparcia. Występują, gdy stolec oddawany jest rzadziej niż 3 razy w ciągu tygodnia, lub gdy zmienia się jego konsystencja na twardą, zbitą, a wypróżnienie sprawia ból. Zaleganie mas jelitowych o twardej konsystencji prowadzi do wzdęć i dolegliwości bólowych. Zaparcia stolca mogą mieć związek z niewłaściwą dietą lub przyjmowanymi lekami czy suplementami.

W celu ich zapobiegania należy zwiększyć podaż płynów oraz spożycie owoców, warzyw, produktów razowych, kasz, jogurtu i kefiru. Dietę można wzbogacić o siemię lniane, suszone śliwki, nasiona babki płesznik, napar z rodzynek. Warto ograniczyć produkty pszenne, ryż, wyroby cukiernicze, gotowaną marchew, banany, suszone owoce oraz tłuste produkty mleczne i mięsne. Jeśli zaparcia się przedłużają, a dobraną dietą pacjent nie jest w stanie załagodzić dolegliwości, można po konsultacji z lekarzem wprowadzić środki rozluźniające stolec [9,10,17].  

Zablokowanie stomii

Jednym z problemów, które mogą wywoływać u pacjentów niepokój, jest zablokowanie stomii. Na blokadę narażeni są najczęściej ileostomicy. Aby zapobiegać niedrożności, należy pamiętać o dokładnym przeżuwaniu pokarmów, zmniejszeniu do minimum spożywania nierozpuszczalnego błonnika, jedzeniu małych i częstych posiłków oraz piciu 8 do 10 szklanek płynów dziennie. Niektóre produkty mogą ponadto częściej powodować blokadę stomii. Należą do nich seler, kukurydza, suszone owoce, grzyby, orzechy (w tym kokos, również w postaci wiórków), groszek, ananas, nasiona. Dlatego też należy spożywać je w małych porcjach, najlepiej bardzo dobrze rozdrobione lub zmiksowane.

Objawami blokady są bóle brzucha, skurcze, wzdęcia, nudności lub wymioty oraz powiększenie stomii. Jeśli stomia mimo prób udrożnienia jest nadal zablokowana, pacjent wymiotuje lub treść stomijna nie pojawia się przez kilka godzin, nie wolno spożywać pokarmów ani płynów. Należy wówczas niezwłocznie zwrócić się o pomoc lekarską [10,17].

Nadmierne gazy i przykry zapach

Wstydliwym problemem, który może ograniczać aktywność towarzyską i zawodową stomika są także nadmierne gazy i przykry zapach. Nieprzyjemny zapach na co dzień nie jest czymś normalnym i wynika zazwyczaj z nieprawidłowości technicznych w obrębie worka stomijnego.

Dodatkowo konkretne produkty spożywcze, mogą powodować nietypowy zapach treści stomijnej, co powinno jednak być zauważalne tylko podczas wymiany worka. Prewencyjnie do diety warto wprowadzić produkty niwelujące nieprzyjemny zapach wydzieliny stomijnej. W obawie przed nadmiernymi gazami należy natomiast zrezygnować z produktów stymulujących produkcję gazów.

Reakcje są indywidualne. Poniższe produkty często są zgłaszane jako nasilające gazy/zapach, ale nie muszą działać tak u każdego. Warto testować małe porcje i prowadzić obserwacje.

• Produkty niwelujące nieprzyjemny zapach stolca: sok żurawinowy, żurawina, sałata, pietruszka, kefir, maślanka, jogurt, masło, sok pomidorowy, sok pomarańczowy
• Produkty mogące zwiększać nieprzyjemny zapach stolca: groch, fasola, bób, kapusta, kapusta kiszona, brukselka, por, kalafior, czosnek, jaja, szparagi, cebula, por, ryby, kawa.
• Produkty mogące stymulować produkcję gazów: napoje gazowane, ogórki, rzodkiewki, cebula, mleko, czekolada, kalafior, kapusta, nasiona roślin strączkowe (bób, fasola, groch), alkohol [11,17].

Trudności w funkcjonowaniu ze stomią

Przeprowadzone badania wskazują, że wytworzona na jelicie stomia znacząco obniża jakość życia pacjenta i ma negatywny wpływ na wszystkie sfery jego aktywności. Pacjenci często odczuwają żal, wstyd, obawy przed zmianą funkcjonowania, obniżenie samooceny i brak akceptacji nowego wizerunku ciała.

Utrata kontroli nad wydalaniem stolca i gazów, zmiana rytmu wypróżnień oraz konieczność utrzymywania określonej diety i higieny stomijnej niesie za sobą wiele konsekwencji związanych z modyfikacją dotychczasowego stylu życia. Za najbardziej niekomfortowe sytuacje pacjenci uznają wyciekanie treści z worka, biegunki oraz zaparcia. Głośne odchodzenie gazów są przykrą dolegliwością wywołującą wstyd w towarzystwie, co skutkuje wycofaniem społecznym [3,18,19].

Część dolegliwości wynika z nieprzestrzegania zaleceń żywieniowych w zakresie regularności posiłków oraz częstotliwości spożywania produktów, które mogą wywoływać problemy jelitowe. Błędy żywieniowe polegają także na przyjmowaniu zbyt małej ilości płynów oraz na wykluczaniu grup produktów bez uwzględnienia w diecie ich jakościowych zamienników [20].

Osoby z wyłonioną stomią wymagają więc szczególnej, holistycznej opieki medycznej oraz terapeutycznej. Akceptacja choroby, umiejętność obsługi stomii i radzenia sobie w sytuacjach problematycznych jest najważniejszym elementem przystosowania się do nowego życia oraz zmniejszenia dolegliwości i negatywnych emocji. 

Rola dietetyka

Opiekę pooperacyjną nad pacjentem stomijnym powinien sprawować zespół terapeutyczny składający się z lekarzy, pielęgniarek, fizjoterapeutów, psychologów oraz dietetyków.

Szczególną rolę powinien pełnić w zespole doświadczony dietetyk, który pomoże zrozumieć zasady odpowiedniego żywienia oraz obserwacji reakcji organizmu. Warto pamiętać, że pacjenci oczekują rzetelnych informacji i indywidualnych wskazówek dotyczących dolegliwości jelitowych, które znacząco wpływają na możliwości ich funkcjonowania.

Właściwa opieka żywieniowa może zmniejszyć nasilenie objawów choroby oraz dyskomfortu i lęku, dając poczucie zrozumienia i bezpieczeństwa. Ponadto, konsultacje żywieniowe znacznie zmniejszają ryzyko odwodnienia i ponownej hospitalizacji, zwłaszcza u osób ze stomią wysokodajną.

Wiele powikłań można uniknąć, stosując właściwie zbilansowaną dietę, utrzymując równowagę płynów i monitorując stan odżywienia pacjenta. Odpowiednia opieka dietetyczna stomików i ich rodzin ma na celu więc także realną poprawę jakości życia. Ważnym wymiarem edukacji pacjenta jest również poinformowanie go o działalności poradni stomijnych oraz grup wsparcia zrzeszających stomików [3,21].

Podsumowanie

Zabieg wyłonienia stomii jelitowej jest często dla pacjentów ciężkim przeżyciem wpływającym na całe ich życie. Fakt, że wynika ona z długotrwałej, ciężkiej choroby jelit nie ułatwia stomikom akceptacji nowego wyglądu oraz braku pełnej kontroli nad funkcjonowaniem swojego organizmu.

W wielu przypadkach jednak to zabieg wyłonienia stomii pozwala choremu na powrót do zdrowia i aktywności. Odpowiednia opieka dietetyka, mająca na celu właściwe odżywienie i zapobieganie nieprzyjemnym dolegliwościom stomijnym, może wpłynąć skutecznie na poprawę jakości życia pacjenta.

Bibliografia:

1. https://politykazdrowotna.com/artykul/tydzien-godnosci-osob-n1184586?srsltid=AfmBOorhO-N_xM3wSam9hpobZ6BA6CuwbVLRTEHzJA4ma4RLIatuf1cW
2. https://stomalife.pl/stomia-mozna-z-nia-zostac-zona-ale-nie-kucharka
3. Bazaliński Dariusz, Jakość życia osób z przetoką jelitową i jej determinanty, Rozprawa doktorska, https://ppm.edu.pl/info/phd/UJCM5730bb4bc42f41bcaac5185693f5b261/
4. https://gastroenterologia-praktyczna.pl/a1614/Chorzy-ze-stomia.html/
5. Pachocka L., Urbanik A., Stomia jelitowa – epidemiologia, rys historyczny, zasady wyłaniania i rodzaje stomii jelitowych, Probl Hig Epidemiol 2014, 95(3): 586-590, http://www.phie.pl/pdf/phe-2014/phe-2014-3-586.pdf
6. Ćwiek M., Kowalczuk K., Zmiany w funkcjonowaniu osób z wyłonioną stomią jelitową, https://ppm.edu.pl/info/article/UMB0b9cb5e2c6744333bd10e84e4b079b42/
7. Stachowiak M., Przystosowanie pacjentów do życia ze stomią, Rozprawa doktorska, https://www.wbc.poznan.pl/Content/424455/PDF/index.pdf
8. https://stomalife.pl/ileostomia-i-elektrolity-dlaczego-sa-takie-wazne
9. Poradnik żywieniowy dla pacjenta ze stomią jelitową, https://wellandmedical.pl/wp-content/uploads/2024/12/WellandMedical-Polska-Poradnik-Zywieniowy-2023-10.pdf
10. https://stomalife.pl/wp-content/uploads/2020/12/informator-dietetyczny.pdf
11. https://szpital.legnica.pl/postepowanie-dietetyczneu-pacjentow-ze-stomia/
12. https://diety.nfz.gov.pl/images/ebooki/dietoterapia-ksiazka-kucharska-stomia-nfz-online.pdf
13. Wang, Peng H., Cui C., Zou Q., Yang M., Summary of Best Evidence for the Dietary Management in Patients with High-Output Ileostomy, J Multidiscip Healthc. 2025 Feb 15;18:877–888. doi: 10.2147/JMDH.S506561
14. Pachocka L., Stomia – wskazówki praktyczne. Opis przypadku pacjentki z rakiem gruczołowym jelita grubego, Onkologia po Dyplomie 05/2021, https://podyplomie.pl/onkologia/36737,stomia-wskazowki-praktyczne-opis-przypadku-pacjentki-z-rakiem-gruczolowym-jelita-grubego?page=2&srsltid=AfmBOoo3DbvrlA4iGJX9H36QIzcLdF2BUdvtYP0saau2c14QqwiuM3cn
15. Powikłania po wyłonieniu stomii-Coloplast https://www.coloplast.pl/Global/Poland/OC/Landing%20Page%20Professional/Edukacja%20kliniczna/Powik%C5%82ania.pdf
16. Poradnik żywienia po ileostomii https://www.coloplast.pl/Global/Poland/OC/Landing%20Page%20Professional/Edukacja%20kliniczna/Powik%C5%82ania.pdf
17. Poradnik żywienia po kolostomii https://www.coloplast.pl/Global/Poland/OC/Landing%20Page%20Dieta/Poradnik%20dietetyczny%20z%20ileostomi%C4%85_Coloplast.pdf
18. Kuczyńska K., Bejda G., Analiza samoakceptacji pacjentów po wyłonieniu stomii jelitowej, https://www.umb.edu.pl/photo/pliki/WL_jednostki/klinika_psychiatrii/monografie/jakosc__zycia_zwiazana_ze_zdrowiem%281%29.pdf
19. Michońska E., Polak-Szczybyło E, Sokal A., Jarmakiewicz-Czaja S., Stępień A.E., Dereń K., Nutritional Issues Faced by Patients with Intestinal Stoma: A Narrative Review, Clin. Med. 2023,12, 510. https://doi.org/10.3390/jcm12020510
20. Pachocka L., Urbaniak A., Analiza zachowań żywieniowych pacjentów z wyłonioną stomią, Prob Hig Epidemiol., 2015, 96(2), 523-528
21. Lewandowska I., Kowalik J., Kopański Z., Skura-Madziała A., Furmanik F., Problemy pacjentów po wyłonieniu stomii jelitowych, Journal of Public Health, Nursing and Medical Rescue, No.2/2011, https://files01.core.ac.uk/download/pdf/322849106.pdf
22. https://www.espen.org/files/ESPEN-Guidelines/ESPEN_practical_guideline_Clinical_nutrition_in_surgery.pdf
23. Weimann A, Bezmarevic M, Braga M, Correia MITD, Funk-Debleds P, Gianotti L, Gillis C, Hübner M, Inciong JFB, Jahit MS, Klek S, Kori T, Laviano A, Ljungqvist O, Lobo DN, Segurola CL, Montroni I, Reddy BR, Saur NM, Schweinlin A, Shi HP, Takeuchi H, Waitzberg DL, Wallengren O, Wischmeyer PE, Ysebaert D, Bischoff SC. ESPEN guideline on clinical nutrition in surgery – Update 2025. Clin Nutr. 2025 Oct;53:222-261. doi: 10.1016/j.clnu.2025.08.029. Epub 2025 Sep 3. PMID: 40957230.