W 2016 roku w Ukrainie padło pytanie, które zapoczątkowało szeroko zakrojoną reformę żywienia dzieci na Ukrainie: co jedzą nasze dzieci? Odpowiedzi były niepokojące: przeciętne szkolne menu zawierało za dużo soli, cukru, błonnika prawie brak, a jakość techniczna kuchni często pozostawiała wiele do życzenia [4]. To pytanie uruchomiło więcej niż tylko kulinarne zmiany.
Z czasem stało się jasne, że chodzi nie tylko o żywienie. Chodzi o zdrowie publiczne, profilaktykę chorób cywilizacyjnych i edukację zdrowotną od najmłodszych lat [2,6]. W 2021 roku w Ukrainie wprowadzono kompleksową reformę żywienia w placówkach oświatowych, obejmującą nie tylko nowe normy żywieniowe, ale także zmiany organizacyjne, prawne i edukacyjne [5].
Dlaczego reforma była potrzebna?
Żywienie ukraińskich dzieci a zdrowie publiczne
Badania wskazywały jednoznacznie:styl życia dzieci i młodzieży w Ukrainie był coraz bardziej niezdrowy [3,6]. Wzrastało spożycie słodzonych napojów, soli, przetworzonej żywności, a spadała aktywność fizyczna i jakość posiłków spożywanych w szkole [2]. Dzieci jadły posiłki z automatów, przynosiły słodycze z domu lub unikały jedzenia w szkole zupełnie.
To przekładało się bezpośrednio na rosnącą liczbę dzieci z nadwagą, otyłością i problemami metabolicznymi [3].
Chaos prawny i brak spójności
Przed 2021 rokiem w Ukrainie obowiązywały niespójne i przestarzałe przepisy żywieniowe [5].Szkoły często nie wiedziały, czy kierować się starymi normami sanitarnymi, zaleceniami Ministerstwa Zdrowia, czy lokalnymi interpretacjami przepisów. Nie istniał jeden, spójny system zarządzania żywieniem w szkołach. Dyrektorzy, kucharze, dostawcy i organy lokalne nie miały wspólnego języka ani procedur. To uniemożliwiało kontrolę jakości posiłków i utrudniało wdrażanie jakichkolwiek zmian [4].
Jak wyglądała reforma w praktyce?
Nowe normy i nowe podejście
W 2021 roku weszły w życie nowe normy żywieniowe, przygotowane przez zespół ekspertów pod kierunkiem znanego kucharza i aktywisty, Jewhena Klopotenki [4]. Norma oparta była na zaleceniach WHO i uwzględniała potrzeby dzieci w różnych grupach wiekowych [1,2].
Co się zmieniło:
- Ograniczono sól, cukier i tłuszcze nasycone [1,2],
- Wprowadzono obowiązek podawania owoców, warzyw, roślin strączkowych [2,4],
- Zakazano niezdrowych przekąsek i słodkich napojów [2],
- Zmieniono podejście do planowania jadłospisów: zamiast sztywnych dań – grupy produktów [4].
Edukacja i narzędzia dla szkół
Reforma nie zatrzymała się na przepisach. Równolegle powstał portal edukacyjny dla kucharzy i dyrektorów szkół, gotowe menu rotacyjne, instrukcje, kursy online i zestawy narzędzi wdrożeniowych [4]. Kucharze szkolni otrzymali wsparcie, ale też możliwość kreatywnego podejścia do gotowania w ramach nowych zasad.
Współpraca instytucji
Reforma została przygotowana i wdrożona przy współpracy Ministerstwa Zdrowia, Ministerstwa Edukacji, samorządów lokalnych, organizacji pozarządowych oraz społeczności rodzin i nauczycieli [5]. Kluczowe było to, że wszystkie te podmioty miały przypisane konkretne role i odpowiedzialności. W wielu miejscach wprowadzono pilotaże, zanim zmiany objęły cały kraj [4].
Jakie są efekty reformy?
Opór, adaptacja i sukcesy
Początki nie były łatwe. Zarówno dzieci, jak i niektórzy rodzice czy pracownicy szkół z rezerwą podchodzili do nowych dań, takich jak kasza jaglana z warzywami czy hummus [4]. Z czasem, dzięki edukacji i zaangażowaniu kucharzy, wiele szkół zaczęło informować o zaskakująco pozytywnych reakcjach dzieci.
Reforma zmusiła też szkoły do poprawy warunków technicznych kuchni, co w dłuższej perspektywie podniosło jakość żywienia w placówkach oświatowych [4,5].
Monitoring i elastyczność
Zaprojektowano mechanizmy monitoringu wdrażania reformy. Na podstawie raportów i opinii z terenu wprowadzano korekty i uelastycznienia przepisów, np. dotyczące częstotliwości podawania niektórych dań [4].
To nie była reforma „raz na zawsze”. To był proces, który nadal trwa.
Głos z Ukrainy: czego możemy się uczyć nawzajem?
Obserwując proces reformy z perspektywy osoby pochodzącej z Ukrainy, mogę powiedzieć, że zmiana nie była łatwa, ale możliwa – nawet w warunkach ogromnych wyzwań, takich jak wojna czy kryzysy gospodarcze. Kluczowe okazały się: współpraca między instytucjami, zaangażowanie społeczności lokalnych, a także spójność celów zdrowotnych i edukacyjnych [5].
Z ukraińskiego doświadczenia wynika, że wprowadzenie reformy wymaga nie tylko przepisów, ale:
- jasnych i praktycznych narzędzi dla personelu placówek [4],
- edukacji i wsparcia dla rodziców [5],
- oraz mechanizmów monitorowania zmian [4].
Wiem, że podobne rozmowy toczą się również w Polsce i w innych krajach regionu. Być może właśnie teraz nadszedł moment, by dzielić się dobrymi praktykami i wzajemnie się inspirować, zamiast zamykać się w krajowych systemach.
Wnioski i pytania na przyszłość
Reforma żywienia dzieci na Ukrainie to przykład, że systemowe zmiany są możliwe, jeśli wynikają z realnych potrzeb i są realizowane konsekwentnie. Choć pełna ocena skutków jeszcze przed nami, już dziś możemy zauważyć:
- mniejsze spożycie soli i cukru [1,2],
- większą różnorodność posiłków [4],
- większą akceptację dzieci i personelu, dzięki włączeniu ich w proces zmian [4].
W kontekście europejskim to cenna lekcja: nie tylko dla Ukrainy, ale także dla innych państw, które szukają sposobu na poprawę zdrowia publicznego poprzez żywienie.
Bo czasem droga do zmiany całego systemu zdrowia zaczyna się od prostego pytania: co dziś leży na dziecięcym talerzu?
Bibliografia:
- European Food Safety Authority. (2010). Scientific Opinion on principles for deriving and applying dietary reference values. EFSA Journal, 8(3), 1458. https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.2903/j.efsa.2010.1458
- World Health Organization. (2021). Action framework for developing and implementing public food procurement and service policies for a healthy diet. Geneva: WHO. https://www.who.int/publications/i/item/9789240018341
- Redsell, S. A., Edmonds, B., Swift, J. A., Siriwardena, A. N., Weng, S., Nathan, D., … & Schmidt, L. A. (2021). Interventions to prevent obesity in children aged 0 to 5 years: An overview of Cochrane systematic reviews. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2021(8), CD013544. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9667704/
- Klopotenko, Y. (2021). New Ukrainian school menu project. Retrieved from https://klopotenko.com
- Ministerstwo Zdrowia Ukrainy. (2022). Reforma systemu żywienia dzieci w placówkach edukacyjnych. https://moz.gov.ua
- Micha, R., Peñalvo, J. L., Cudhea, F., Imamura, F., Rehm, C. D., & Mozaffarian, D. (2017). Association Between Dietary Factors and Mortality From Heart Disease, Stroke, and Type 2 Diabetes in the United States. JAMA, 317(9), 912–924. https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2608221
