Coraz częściej w gabinetach ginekologicznych pojawia się taka sytuacja. Kobieta dowiaduje się, że jest w ciąży. Cieszy się na ten nowy etap życia. Jednocześnie wkrada się niepokój. Zaczyna zastanawiać się, czy jej otyłość i BMI powyżej 30 kg/m² mogą jakoś wpłynąć na zdrowie dziecka. To zupełnie zrozumiałe. Nadmierna masa ciała podczas ciąży faktycznie wiąże się z większym ryzykiem różnych komplikacji. Dotyczy to zarówno mamy, jak i rozwijającego się dziecka [1].
Coraz większa liczba kobiet rozpoczyna ciążę z nadmierną masą ciała. W skali zdrowia publicznego jest to już poważnym zjawiskiem. Otyłość, zwłaszcza jeśli jest przed lub we wczesnej ciąży, zwiększa ryzyko pojawienia się:
- cukrzycy ciążowej,
- wysokiego ciśnienia,
- makrosomii
Ta ostatnia kwestia dotyczy urodzenia dziecka z nadmierną masą ciała. Może skutkować koniecznością porodu przez cesarskie cięcie [2].
Dobrze dobrana i przemyślana dieta u kobiet w ciąży z otyłością, jest jednym z kluczowych elementów opieki nad kobietą ciężarną. W tym artykule krok po kroku przejdziemy przez kluczowe zalecenia żywieniowe przy otyłości w ciąży. Pomogą one ciężarnym rozsądnie i zdrowo przejść przez ten ważny moment życia.
Krok 1. Ustalenie celów postępowania
Podczas pierwszej wizyty lekarz i dietetyk od razu ustalają, że celem terapii nie jest odchudzanie
Podczas pierwszej wizyty lekarz i dietetyk od razu ustalają, że celem terapii nie jest odchudzanie. Jest to natomiast kontrola przyrostu masy ciała w ciąży. To naprawdę ważne, bo chodzi o zdrowie nie tylko przyszłej mamy, ale i maluszka.
Zalecenia są całkiem jasne: nawet jeśli mamy do czynienia z otyłością III stopnia, nie wskazuje się na konieczność odchudzania.
Chodzi o to, by nie pozwolić na nadmierne przybieranie na wadze. Jednocześnie należy zapewnić odpowiednie odżywienie [1,6].
Dobrze ułożona dieta w ciąży może zmniejszyć ryzyko wystąpienia nadciśnienia, cukrzycy ciążowej czy pewnych powikłań okołoporodowych. Przy okazji pomaga dostarczyć składników potrzebnych, żeby dziecko rozwijało się prawidłowo [4].
Takiego wsparcia potrzebują zarówno kobiety planujące zajść w ciążę, jak i te, które już są w ciąży. W szczególności jest to kluczowe w pierwszym trymestrze. Nie można też zapominać o pacjentkach z innymi schorzeniami współistniejącymi, na przykład cukrzycą typu 2 [5].
Krok 2. Tworzymy plan żywieniowy na czas ciąży
Energia
Plan żywieniowy dla kobiety w ciąży powinien być naprawdę dostosowany do każdej osoby. Trzeba uwzględnić wiele czynników poza wcześniejszym BMI. Ważny jest też ogólny stan zdrowia, aktualny tydzień ciąży, codzienne przyzwyczajenia i wreszcie możliwości finansowe [8]. To ważny punkt wyjścia, zwłaszcza gdy mamy do czynienia z otyłością w ciąży. Pierwsza rzecz, jaką się robi, to określenie odpowiedniej ilości kalorii. Chodzi o to, by nie przesadzić ani w jedną, ani w drugą stronę. Dziecko powinno dobrze rozwijać, ale ważne też, by mama nie przybrała za mocno na wadze [7].
Makroskładniki
Kolejnym etapem jest ustalenie proporcji makroskładników. Mowa tu o białku, tłuszczu i węglowodanach. Każdy z tych składników ma swoją rolę do odegrania i ich zbilansowanie i wysoka jakość jest kluczowa.
Na stałe w jadłospisie powinny się znaleźć produkty pełnoziarniste, sporo warzyw i różne źródła błonnika. Te produkty ułatwiają utrzymanie stabilnego poziom cukru we krwi. Jest to szczególnie ważne podczas ciąży z uwagi na ryzyko cukrzycy ciążowej. Nie można zapomnieć o suplementacji w razie potrzeby. Najczęściej mowa o kwasie foliowym, a czasami także jodzie i witaminie D, jeśli akurat zalecenia na to wskazują [9].
Na co dzień ważne są regularne posiłki. Należy też unikać wysoko przetworzonej żywności. Warto łączyć białko z błonnikiem w posiłkach. Sprzyja to kontroli apetytu [9].
Ważna jest też aktywność fizyczna, o ile lekarz nie widzi przeciwwskazań
Ważna jest też aktywność fizyczna, o ile lekarz nie widzi przeciwwskazań. Umiarkowane ćwiczenia wspierają metabolizm i pomagają kontrolować przyrost masy ciała [3].
Dlaczego te rekomendacje działają?
Skąd takie, a nie inne rekomendacje? Zatrzymajmy się chwilę nad tym, by zrozumieć, o co chodzi w zaleceniach żywieniowych przy otyłości w ciąży. Przyjrzymy się w tym celu, co dzieje się w organizmie przyszłej mamy.
Nadmiar kilogramów podnosi insulinooporność. To z kolei może prowadzić do podwyższonego poziomu cukru we krwi. W takim przypadku płód jest wystawiony na wysokie dawki glukozy. Jest to jednym z powodów, dla których może się rozwinąć makrosomia.
Białko i błonnik pomagają lepiej kontrolować poziom cukru po jedzeniu i stabilizują apetyt [10]. Zdrowe tłuszcze nienasycone natomiast mają pozytywny wpływ na zdrowie lipidowe matki. Wspierają też procesy związane z rozwojem płodu. Inaczej się ma sprawa, jeśli chodzi o tłuszcze nasycone, które mogą prowokować stan zapalny [7].
3. Wprowadź drobne zmiany stylu życia
Wysokiej jakości przeglądy naukowe mówią, że łączenie diety i aktywności fizycznej zmniejsza ryzyko nadmiernego przyrostu masy. Ogranicza w ten sposób potrzebę cięć cesarskich i redukuje ryzyko makrosomii [3].
Zmiany w stylu życia pozwalają na zmniejszenie przyrostu masy w ciąży średnio o 0,3 do 2,4 kg. Wszystko oczywiście zależy od tego, jak intensywny jest to program [10]. Najlepsze efekty osiąga się poprzez łączenie elementów żywieniowych i ruchowych [11].
Wciąż jednak istnieją pewne pytania, na które nauka szuka odpowiedzi. Dotyczą m.in. długoterminowego wpływu kontroli przyrostu masy na zdrowie dzieci oraz różnicowania zaleceń w zależności od stopnia otyłości [7].
4. Pamiętaj, czego w ciąży nie należy robić
Zalecane postępowanie u kobiet z otyłością przynosi wymierne korzyści. Między innymi obniża ryzyko wystąpienia cukrzycy ciążowej, nadciśnienia czy nadmiernego przyrostu masy ciała. Zmniejsza też szanse na pewne komplikacje podczas porodu [3]. Te pozytywne efekty nie kończą się tuż po narodzinach dziecka. Kontrolowanie masy po porodzie często pomaga szybciej wrócić do zdrowia i ogranicza ryzyko utrzymującej się otyłości.
Nie każde działanie jest jednak bezpieczne. Diet bardzo niskokalorycznych nie powinno się stosować, ponieważ mogą zaburzać wzrost płodu [10]. W ciąży nie stosuje się również farmakoterapii otyłości ani zabiegów bariatrycznych [6].
Podsumowanie
Jako dietetyk widzę, jak wiele kobiet w ciąży zmaga się z obawami związanymi z otyłością. To naturalne, że pojawia się niepewność. W końcu trudno pogodzić troskę o dziecko z presją związaną z masą ciała. Chcę podkreślić jedno: bycie w ciąży z otyłością nie przekreśla szans na zdrowy przebieg tych miesięcy. Wcale nie oznacza też, że „trzeba coś udowadniać” czy spełniać nierealistyczne oczekiwania.
Droga każdej kobiety jest inna. Czasem możliwości są ograniczone: finansowo, zdrowotnie czy organizacyjnie. I to też jest w porządku. Nie każda kobieta ma dostęp do położnika, dietetyka czy diabetologa pracujących wspólnie jako zespół. Byłoby idealnie, gdyby taka opieka była powszechnie dostępna. To, co naprawdę się liczy, to małe, możliwe do wykonania kroki, bo to one realnie budują zdrowie i poczucie bezpieczeństwa.
Więc jeśli jesteś w ciąży i borykasz się z nadwagą, pamiętaj:
Nie jesteś z tym sama, nie musisz być perfekcyjna i masz prawo prosić o pomoc.
Twoje decyzje, nawet te drobne, mają znaczenie. Z odpowiednim wsparciem, dostosowanym do Twoich możliwości, możesz przejść tę ciążę spokojniej. Ważne, by było to z troską o siebie i dziecko, ale także z większą łagodnością wobec własnego ciała.
Bibliografia:
- American College of Obstetricians and Gynecologists. (n.d.). Weight gain during pregnancy.
https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2013/01/weight-gain-during-pregnancy - PubMed. (n.d.). Association between prepregnancy obesity and pregnancy complications.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34011890/ - Cochrane Pregnancy and Childbirth Group. (n.d.). Diet and exercise interventions for preventing excessive weight gain during pregnancy.
https://www.cochrane.org/evidence/CD007145_diet-and-exercise-interventions-preventing-excessive-weight-gain-during-pregnancy - World Health Organization. (n.d.). Gestational weight gain standards.
https://www.who.int/teams/nutrition-and-food-safety/development-of-global-gestational-weight-gain-standards - American College of Obstetricians and Gynecologists. (n.d.). Obesity in pregnancy: Practice bulletin.
https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-bulletin/articles/2021/06/obesity-in-pregnancy - National Center for Biotechnology Information (PMC). (n.d.). Obesity treatment and GLP-1 agonists in pregnancy.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10007759/ - National Center for Biotechnology Information (PMC). (n.d.). Individualization of nutrition interventions in pregnancy.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8406571/ - National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (n.d.). Weight management before, during and after pregnancy (NG247).
https://www.nice.org.uk/guidance/ng247 - Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEZ). (2024). Zalecenia dietetyczne dla kobiet w ciąży.
https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2024/06/zalecenia_dietetycy_ciaza-06-2024.pdf - National Center for Biotechnology Information (PMC). (n.d.). Role of dietary protein and fiber in glycemic control during pregnancy.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8047893/ - Cochrane Library. (n.d.). Dietary and lifestyle interventions for pregnant women who are overweight or obese.
https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD010443.pub3/full
