IBS (zespół jelita drażliwego) to choroba jelita cienkiego i grubego, objawiająca się głównie bólami brzucha oraz zaburzeniami rytmu wypróżnień, które nie są uwarunkowane zmianami organicznymi ani biochemicznymi. Jest najczęściej występującą chorobą układu pokarmowego. Zdiagnozowany IBS występuje u 10-20% dorosłej populacji i 2 razy częściej dotyka kobiet niż mężczyzn. Objawy pojawiają się najczęściej między 20. a 40. rokiem życia.
Spis treści:
Przyczyny choroby
Przyczyna zespołu jelita drażliwego nie została do końca wyjaśniona. Do najważniejszych czynników odgrywających rolę w rozwoju tej choroby należą:
- zaburzenia funkcji motorycznej jelit;
- nadwrażliwość trzewna;
- zaburzenia na osi mózgowo-jelitowej;
- przebycie biegunki infekcyjnej;
- czynniki psychologiczne (stres, depresja, stany lękowe).
🔎 Istnieją doniesienia, które wskazują, że nie chodzi tylko o bieżący stres. I tak polskie badanie [7] wskazuje, że osoby z zespołem jelita drażliwego, które doświadczyły traumatycznych wydarzeń w dzieciństwie oraz mają trudności z rozpoznawaniem i wyrażaniem emocji (aleksytymia), cechują się wyższą intensywnością objawów IBS, stresem, lękiem i depresją.
🔎 Badacze wskazują również na czynniki, które zapobiegają wystąpieniu IBS [3]. Przestrzeganie zdrowego stylu życia, w tym niepalenie, optymalna ilość snu, wysoka jakość diety oraz umiarkowane spożycie alkoholu, znacząco zmniejsza ryzyko wystąpienia zespołu jelita drażliwego (IBS) w populacji ogólnej. Niska intensywność aktywności fizycznej oraz spożywanie dużej ilości żywności ultraprzetworzonej wiąże się natomiast z wyższym ryzykiem zespołu jelita drażliwego. W przypadku aktywności winne może być wyższe BMI, zaś przetworzonej żywności – emulgatory i słodziki [9, 12].
Przebieg IBS
Przebieg choroby ma charakter przewlekły i w zależności od dominującego objawu wyróżnia się 3 jej typy:
- biegunkowy;
- zaparciowy;
- mieszany (występowanie naprzemienne biegunek i zaparć).
Objawy IBS
- stały lub nawracający dyskomfort, ból brzucha, który nasila się po posiłkach;
- biegunka lub zaparcia bądź ich naprzemienne występowanie;
- wzdęcia, uczucie pełności nawet po niewielkim posiłku;
- domieszka śluzu w kale;
- zgaga;
- nudności;
- wymioty;
- uczucie zmęczenia.
Rozpoznanie ustala się na podstawie potwierdzenia występowania typowych objawów, przez co najmniej 3 miesiące z równoczesnym wykluczeniem istnienia innych chorób organicznych (na podstawie badań diagnostycznych).
Dieta w IBS
Leczenie IBS to głównie odpowiednia dieta [4]. Nie istnieją zalecenia dietetyczne identyczne dla wszystkich chorych. Ogólne wytyczne należy dostosować indywidualnie, biorąc pod uwagę tolerancję na niektóre produkty i potrawy.
Kluczowe jest ustalenie składników diety, które wywołują niepożądane objawy. W tym celu przez kilka dni należy dokładnie notować wszystko to, co się zjadło i wypiło z jednoczesną obserwacją występujących w tym czasie dolegliwości. Taka analiza może pomóc w ustaleniu pokarmów wywołujących i nasilających objawy.
Najczęściej, jako źle tolerowane przez chorych na IBS wymieniane są:
- produkty wzdymające takie jak cebula, czosnek, kapusta, strączkowe, kalafior, brokuły, brukselka, kukurydza
- produkty mleczne
- kawa (u części pacjentów działa jednak pozytywnie [1] – przyp. redakcji)
- produkty z pszenicy
- jaja
- cytrusy
- drożdże
- ostre przyprawy
- produkty smażone
- żywność typu „fast food”.
Znaczenie diety low-FODMAP
🔎 Według obecnej wiedzy dietetycznej złotym standardem dietoterapii IBS jest stosowanie diety low-FODMAP [5], czyli eliminującej konkretne produkty z diety. Składa się ona z kilku etapów, które poznacie z tego artykułu: https://dietetycy.org.pl/dieta-low-fodmap-zlotym-standardem-w-walce-z-ibs/. Stosowanie diety w 71% łagodzi objawy choroby. Dodatkowe równoległe stosowanie probiotyków podnosi ten udział do 80% [8]. W efekcie dieta podnosi jakość życia chorych [13].
🔎 Połączenie diety low-FODMAP z probiotykami okazało się najskuteczniejsze w łagodzeniu objawów zespołu jelita drażliwego (IBS), znacznie przewyższając skuteczność diety bez probiotyków. Dieta low-FODMAP najlepiej zmniejszała nasilenie objawów IBS, a probiotyki poprawiały jakość życia pacjentów, powodując jednocześnie najmniej działań niepożądanych.
Dieta planetarna
🔎 Nie tak szerokie badania przeprowadzono dla diety planetarnej. Są one jednak obiecujące. Niższe przestrzeganie zasad diety EAT-Lancet wiązało się z wyższym ryzykiem zespołu jelita drażliwego. Nie stwierdzono natomiast istotnej zależności między tą dietą a dyspepsją czynnościową. Wyniki wskazują na potencjalne znaczenie jakości diety w prewencji IBS [10].
Możliwe niedobory
🔎 Osoby cierpiące na zespół jelita drażliwego często mają niedobory błonnika oraz witaminy D [2]. Należy zwrócić zatem uwagę na obecność tych witamin w diecie – w przypadku witaminy D zapewnić odpowiednią suplementację.
Zioła
🔎 Wyniki badań klinicznych wskazują, że olejek miętowy oraz preparat Iberogast (złożony z kilku ekstraktów roślinnych) mają najlepiej udokumentowaną skuteczność w łagodzeniu objawów IBS, szczególnie bólów brzucha i wzdęć. Z kolei badania przedkliniczne wykazały, że niektóre związki roślinne, takie jak kurkumina, olejek z kopru włoskiego czy pochodne konopi, mogą wykazywać działanie przeciwzapalne i rozkurczowe [11].
Najbardziej ogólne zalecenia dietetyczne to:
- regularne jedzenie pięciu posiłków dziennie o małej objętości
- rezygnacja lub ograniczenie produktów, których chory nie toleruje
- ograniczenie spożycia produktów i potraw tłustych i smażonych
- unikanie produktów i potraw powodujących wzdęcia
- ograniczenie ilości spożywanej kawy, herbaty, napojów alkoholowych i napojów gazowanych
Najlepsze będą potrawy gotowane w wodzie lub na parze, a także pieczone w folii bądź duszone bez tłuszczu. Niewskazane jest za to smażenie, grillowanie i tradycyjne pieczenie.
🔎 Badanie przeprowadzone na Uniwersytecie w Lund pokazuje, że także dieta o niskiej zawartości skrobi i cukru przynosi podobne efekty w łagodzeniu objawów IBS jak rekomendowana dieta FODMAP. W obu grupach poprawa dotyczyła 75–80% pacjentów [6].
Rokowania, co do wyleczenia choroby są niepomyślne. Po zaprzestaniu przestrzegania zaleceń dietetycznych objawy najczęściej powracają.
Bibliografia:
- Lee, J. Y., Yau, C. Y., Loh, C. Y. L., Lim, W. S., Teoh, S. E., Yau, C. E., … & Ng, Q. X. (2023). Examining the Association between Coffee Intake and the Risk of Developing Irritable Bowel Syndrome: A Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients, 15(22), 4745.
- Veraza DI, Calderon G, Jansson-Knodell C, Aljaras R, Foster ED, Xu H, Biruete A, Shin A. A systematic review and meta-analysis of diet and nutrient intake in adults with irritable bowel syndrome. Neurogastroenterol Motil. 2023 Oct 27:e14698. doi: 10.1111/nmo.14698. Epub ahead of print. PMID: 37897138.
- Ho, F. F., Sun, H., Zheng, H., Wong, D. C., Gao, Y. Y., Mao, C., … & Chung, V. C. (2024). Association of healthy lifestyle behaviours with incident irritable bowel syndrome: a large population-based prospective cohort study. Gut.
- Sanna Nybacka, Hans Törnblom, Axel Josefsson, Johann P Hreinsson, Lena Böhn, Åsa Frändemark, Cecilia Weznaver, Stine Störsrud, Magnus Simrén. A low FODMAP diet plus traditional dietary advice versus a low-carbohydrate diet versus pharmacological treatment in irritable bowel syndrome (CARBIS): a single-centre, single-blind, randomised controlled trial. The Lancet Gastroenterology & Hepatology, 2024
- Jent S, Bez NS, Haddad J, Catalano L, Egger KS, Raia M, Tedde GS, Rogler G. The efficacy and real-world effectiveness of a diet low in fermentable oligo-, di-, monosaccharides and polyols in irritable bowel syndrome: A systematic review and meta-analysis. Clin Nutr. 2024 Jun;43(6):1551-1562. doi: 10.1016/j.clnu.2024.05.014. Epub 2024 May 8. PMID: 38754307.
- Bodil Roth, Mohamed Nseir, Håkan Jeppsson, Mauro D’Amato, Kristina Sundquist, Bodil Ohlsson. A Starch- and Sucrose-Reduced Diet Has Similar Efficiency as Low FODMAP in IBS—A Randomized Non-Inferiority Study. Nutrients, 2024; 16 (17)
- Rzeszutek, M., Kowalkowska, J., Drabarek, K., Van Hoy, A., Schier, K., Lis-Turlejska, M., … & Desmond, M. (2024). Adverse childhood experiences and alexithymia intensity as predictors of temporal dynamics of functioning in individuals with irritable bowel syndrome: A three-wave latent transition analysis. Journal of Psychosomatic Research, 187, 111904.
- Lei Y, Sun X, Ruan T, Lu W, Deng B, Zhou R, Mu D. Effects of Probiotics and Diet Management in Patients With Irritable Bowel Syndrome: A Systematic Review and Network Meta-analysis. Nutr Rev. 2025 Jan 25:nuae217. doi: 10.1093/nutrit/nuae217. Epub ahead of print. PMID: 39862384.
- Lenover Moyer MB, Shenk MK. Physical Activity and Irritable Bowel Syndrome: The Role of Evolutionary Mismatch in Chronic Disease Risk. Am J Biol Anthropol. 2025 Aug;187(4):e70104. doi: 10.1002/ajpa.70104. PMID: 40747758; PMCID: PMC12315055.
- Salari-Moghaddam, A., Feizi, A., Hajihashemi, P., Ani, A., Roohafza, H., & Adibi, P. (2025). Adherence to EAT-Lancet diet and odds of irritable bowel syndrome and functional dyspepsia: the Isfahan functional disorders (ISFUN) study. Nutrition Journal, 24(1), 134.
- Abalo R, Gallego-Barceló P, Gabbia D. Natural Remedies for Irritable Bowel Syndrome: A Comprehensive Review of Herbal-Based Therapies. Int J Mol Sci. 2025 Sep 24;26(19):9345. doi: 10.3390/ijms26199345. PMID: 41096612.
- Dale HF, Kolby M, Valeur J. Ultra-Processed Food Consumption and Irritable Bowel Syndrome: Current Evidence and Clinical Implications. Nutrients. 2025 Nov 14;17(22):3567. doi: 10.3390/nu17223567. PMID: 41305616; PMCID: PMC12655096.
- Bogdanowska-Charkiewicz D, Malinowska U, Daniluk J. An umbrella review of meta-analyses on the low-FODMAP diet in IBS. Front Nutr. 2026 Jan 2;12:1714281. doi: 10.3389/fnut.2025.1714281. PMID: 41550863; PMCID: PMC12807944.
