Pół Polski żyło w ostatnich dniach misją, w której bierze udział dr Sławosz Uznański-Wiśniewski – drugi Polak w historii, który znalazł się w kosmosie. Nikogo nie dziwi, że tak skomplikowana misja jak dotarcie i przebywanie na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej jest dopięta na ostatni guzik. Niebagatelne znaczenie ma także odpowiednia dieta – szczególnie, że stan nieważkości ogranicza możliwość tradycyjnej obróbki kulinarnej.
Poznajmy dzisiaj rolę i charakter pracy dietetyków pracujących z załogami lotów kosmicznych. Zakres i możliwości tej rzadkiej dietetycznej specjalizacji najlepiej podpatrzeć w amerykańskiej NASA, której w dalszej części artykułu się przyjrzymy.
Kto opiekuje się dietą kosmonautów?
Nad prawidłowym żywieniem misji kosmicznych organizowanych przez NASA czuwa zespół ekspertów z Centrum Kosmicznego im. Johnsona. Celem jest zapewnienie nie tylko tego, by załoga nie była głodna, ale szczególnie zapewnienie odpowiedniej wydajności organizmu oraz wysoka sprawność poznawcza.
Dlaczego to takie ważne? Przykładowo nasz rodak w trakcie misji IGNIS ma do wykonania aż 13 eksperymentów, które zostały opracowane przez polskie firmy jeszcze przed startem. A to tylko część jego obowiązków. Oznacza to, że musi w trakcie misji być w idealnej dyspozycji.
Dietetycy odpowiedzialni za misje kosmiczne NASA odpowiadają za utrzymanie zdrowia kosmonautów w trakcie długotrwałych lotów kosmicznych. Kosmonauci badani są przed i po misji wraz z ich profilem żywieniowym oraz składem ciała. Eksperci mają do dyspozycji futurystyczny sprzęt znacznie przewyższający możliwości komercyjnych analizatorów znanych z gabinetów dietetycznych.
Z drugiej strony celem ekspertów jest również badanie jak zachowuje się organizm w trakcie misji. Opracowują środki zaradcze na kolejne misje, uczestniczą w opracowywaniu nowych technologii jako wsparcie dla naukowców od żywności kosmicznej. Do tej pory zespoły opublikowały już kilkadziesiąt badań dotyczących różnych składników odżywczych, schorzeń i ich powiązania z dietą. Jest to nieoceniony, nowatorski wkład w wiedzę żywieniową.
Jakie specyficzne wymagania żywieniowe mają kosmonauci?
W przestrzeni kosmicznej zmienia się diametralnie tryb życia członków załogi. A pamiętajmy, że niektóre misje trwają po kilka miesięcy. W planach są misje kilkuletnie. Na terenie statku jest mniej miejsca na ruch. Z drugiej strony czynności wymagają dużej precyzji i skupienia. Ma to przełożenie na zapotrzebowanie żywieniowe – zarówno na jedzenie, jak i napoje.
Zaburzeniu ulega odczuwanie sytości – z uwagi na nieważkość jedzenie inaczej osiada w żołądku, więc może się zdarzyć, że kosmonauci szybciej odczują wrażenie sytości. Zagrożeniem jest więc ryzyko niedoborów w dłuższych misjach kosmicznych.
Kluczowe znaczenie ma bezpieczeństwo żywności. Podczas misji jedzenie musi być niezawodne i łatwe w spożyciu, by nie marnować cennego czasu załogi. Jednocześnie dietetycy starają się opracować dietę tak, by zachować walory smakowe jedzenia.
Za najważniejsze składniki uznaje się tu poza makroskładnikami również kwas foliowy, wapń. Wiąże się to z ryzykami chorób powiązanych z misjami kosmicznymi – jak osteoporoza, choroby nowotworowe, czy katarakta. Odpowiednia dieta pomaga kontrolować te ryzyka.
Co może być zaskakujące, niższe jest zapotrzebowanie na żelazo. To zaś z uwagi na zmiany wynikające z produkcji czerwonych krwinek w przestrzeni kosmicznej.
Z drugiej strony załoga nie może liczyć na żadne naturalne źródło witaminy D, więc musi być ona suplementowana.
Kosmiczny dzienniczek żywieniowy
Jak możecie się domyślić w przypadku specjalnych potraw przygotowanych dla kosmonautów można ich próżno szukać w MyFitnessPal, czy Fitatu… Dlatego w 2016 roku wprowadzono w NASA także aplikację na iPada, która pozwala kosmonautom monitorować na bieżąco spożycie pokarmu i spełnienie wymagań żywieniowych. Jest to ISS Food Intake Tracker (ISS FIT).
Dane te są przesyłane cyklicznie na ziemię, gdzie specjaliści mogą przeanalizować dietę kosmonautów i wysłać informację zwrotną na pokład na temat potencjalnych zagrożeń.
Co jedzą kosmonauci i jak eksperci żywienia pracują nad ich planem żywieniowym?
Królem w kosmosie jest żywność liofilizowana. Dzisiaj często dostępna jest w tradycyjnych sklepach. Początkowo stworzona była właśnie na potrzeby lotów kosmicznych. Znajdziemy też na wyposażeniu żywność stabilizowaną termicznie – w tym taką, którą możecie kojarzyć z magazynów wojska lub zapasów preppersów. Ważnym elementem jest maksymalizowanie terminu przydatności do spożycia oraz walorów sensorycznych nawet przy dłuższym przechowywaniu. Smak może wydawać się mało znaczący, jednak odgrywa istotną rolę w utrzymaniu morale załogi.
Za te technologie odpowiada Space Food Systems Laboratory, w którym jest zarówno kuchnia testowa, zakład pakowania i liofilizacji, obróbki termicznej, centrum oceny sensorycznej oraz laboratorium analityczne. Same laboratoria wyglądają już jak wnętrze statku kosmicznego. Możecie je podejrzeć na stronach agencji kosmicznej.
W tym przypadku można powiedzieć, że tutaj akurat dietetyka to jest prawdziwa rocket science!
Na podstawie:
- https://www.nasa.gov/reference/jsc-food-nutrition/
- https://www.nasa.gov/directorates/esdmd/hhp/space-food-systems/
- https://www.nasa.gov/directorates/esdmd/hhp/nutritional-biochemistry/
