Jeszcze jakiś czas temu hasło „hesperydyna” było znane głównie chemikom i farmakologom. Teraz jednak coraz częściej wypływa w rozmowach o suplementach, zdrowiu naczyń krwionośnych czy profilaktyce chorób serca. Ten naturalny związek obecny w owocach cytrusowych stał się symbolem rosnącego zainteresowania żywnością funkcjonalną i składnikami roślinnymi. Czym właściwie jest hesperydyna? Co naprawdę wiemy o jej działaniu? Gdzie kończą się fakty naukowe, a zaczyna uproszczenie w mediach?
Czym jest hesperydyna i skąd się bierze?
Hesperydyna to flawonoid z grupy flawanonów, który znajdziemy przede wszystkim w owocach cytrusowych: pomarańczach, cytrynach, mandarynkach czy grejpfrutach [1]. Zaskakujące jest to, że jej najwyższe stężenie to nie sok, ale skórka i biała, gąbczasta warstwa pod nią. Nazywana jest albedo. Zwykle usuwa się ją przed jedzeniem. Z chemicznego punktu widzenia hesperydyna to glikozyd, czyli związek składający się z części cukrowej i niecukrowej. Po spożyciu w naszym przewodzie pokarmowym ulega rozkładowi do hesperetyny – formy aktywnej biologicznie. Może oddziaływać ona na komórki organizmu [2]. Co ciekawe, ten proces nie przebiega jednak tak samo u wszystkich. Duże znaczenie ma tutaj mikrobiota jelitowa, czyli nasze bakterie. Mogą wpływać na to, jak silne efekty zauważymy po spożyciu hesperydyny.
Tę substancję odkryto już w XIX wieku, gdy po raz pierwszy wyizolowano ją z owoców cytrusowych. Nazwa nawiązuje do mitologicznych Hesperyd. Były to nimfy strzegące ogrodu złotych jabłek, co trochę łączy tę cząsteczkę z cytrusami i ich kulturowym miejscem [1].
Dlaczego hesperydyna przyciąga uwagę naukowców i konsumentów?
Zainteresowanie hesperydyną szybko rośnie i to nie bez powodu. Badacze skupiają się na jej potencjale przeciwutleniającym i przeciwzapalnym oraz na działaniu ochronnym w stosunku do układu krążenia [2]. To właśnie te właściwości sprawiły, że coraz częściej można ją znaleźć w składzie suplementów diety. Są one często reklamowane jako wsparcie dla zdrowia naczyń żylnych. Szczególnie dużo uwagi poświęca się jej roli w profilaktyce i leczeniu przewlekłej niewydolności żylnej, uczuciu ciężkich nóg czy nawet hemoroidów [3].
W praktyce klinicznej hesperydyna rzadko występuje samodzielnie. Zwykle pojawia się w połączeniu z diosminą w tzw. mikronizowanej oczyszczonej frakcji flawonoidowej (MPFF) [3]. Rosnące zainteresowanie nią wśród naukowców idzie w parze z popularnością na rynku. Pomagają temu moda na diety roślinne, trend „naturalności” oraz łatwa dostępność suplementów. Hasła takie jak „witaminy”, „suplement diety”, „kapsułki” czy „naturalne wsparcie serca” przewijają się bardzo często w reklamach i na mediach społecznościowych [4].
Jak działa hesperydyna i co mówią badania eksperymentalne?
Działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne
Badania in vitro oraz na modelach zwierzęcych wskazują, że hesperydyna wykazuje istotne działanie antyoksydacyjne. Polega ono na neutralizacji wolnych rodników i ograniczaniu stresu oksydacyjnego [2]. Stres oksydacyjny jest jednym z mechanizmów leżących u podstaw wielu chorób przewlekłych, w tym miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych.
Równocześnie obserwuje się działanie przeciwzapalne, związane z modulacją ekspresji cytokin prozapalnych, takich jak TNF-α czy IL-6 [1]. W teorii może to przekładać się na korzystny wpływ na śródbłonek naczyń krwionośnych i ogólną homeostazę układu krążenia.
Wpływ na naczynia krwionośne
Jednym z najbardziej znanych aspektów działania hesperydyny jest jej potencjał w zakresie funkcjonowania naczyń krwionośnych. Wyniki sugerują, że może ona zmniejszać przepuszczalność naczyń i poprawiać napięcie żylne [3].
W badaniach klinicznych odnotowano także poprawę niektórych parametrów śródbłonka. Dotyczyło to zwłaszcza pacjentów stosujących preparaty zawierające hesperydynę w połączeniu z diosminą [3].
Warto jednak zaznaczyć, że te efekty odnoszą się głównie do konkretnych grup pacjentów i konkretnych produktów, a nie do hesperydyny jako takiej podawanej w dowolnej formie.
Stan badań klinicznych: obiecujące, ale niejednoznaczne dane
Choć badania laboratoryjne dostarczają całkiem interesujących informacji, to jednak to badania kliniczne dają nam mniej jasne wyniki dotyczące faktycznej skuteczności hesperydyny. Najwięcej z nich dotyczy preparatów łączących diosminę i hesperydynę, używanych u osób z przewlekłą niewydolnością żylną. Okazuje się, że mogą łagodzić objawy takie jak obrzęki, ból czy uczucie ciężkości nóg, choć skuteczność jest raczej umiarkowana [3]. Warto zauważyć, że metaanalizy i przeglądy wskazują na kilka problemów, jak małe grupy uczestników, krótkie okresy obserwacji czy brak standardów dotyczących dawkowania [3,5].
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) nie ustalił dla hesperydyny górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL). Wskazuje na niedobór danych dotyczących długoterminowego bezpieczeństwa [5]. To ważna informacja w kontekście rosnącej popularności suplementów diety.
Korzyści, bezpieczeństwo i możliwe skutki uboczne
Jeśli chodzi o korzyści, stosowanie hesperydyny może wiązać się z poprawą funkcjonowania układu krążenia, zmniejszeniem obrzęków nóg czy potencjalnym działaniem kardioprotekcyjnym [2,3]. Trzeba mieć na uwadze, że większość dowodów dotyczy konkretnych preparatów i specyficznych warunków badań.
Co do bezpieczeństwa, hesperydyna jest na ogół dobrze tolerowana. Sporadycznie pojawiają się dolegliwości ze strony układu pokarmowego, bóle głowy lub reakcje alergiczne [3]. Brak jednak długoterminowych danych pozwalających jednoznacznie ocenić skutki wieloletniej suplementacji, zwłaszcza w wysokich dawkach.
Hesperydyna w mediach i kulturze suplementów
W mediach i reklamach hesperydyna bywa przedstawiana niemal jak panaceum na problemy z krążeniem. Hasła o „naturalnym wsparciu serca” czy „oczyszczaniu naczyń” pomijają różnicę między wynikami badań laboratoryjnych a tym, co udaje się pokazać w badaniach klinicznych [4]. Takie uproszczenia mogą powodować, że ludzie mają za duże oczekiwania wobec suplementów. Nie są one zamiennikiem leczenia czy zdrowego stylu życia. Eksperci zwracają uwagę, że dużo ważniejsze jest całe podejście do diety, opierające się na owocach, warzywach i innych naturalnych źródłach flawonoidów [4].
Podsumowanie. Gdzie jesteśmy dziś?
Z naukowego punktu widzenia hesperydyna to interesujący związek bioaktywny o udokumentowanych właściwościach biologicznych. Jej potencjał antyoksydacyjny oraz wpływ na funkcjonowanie naczyń krwionośnych sprawiają, że warto prowadzić dalsze badania, zwłaszcza w kontekście chorób układu krążenia.
Dostępne dane nie popierają jednak traktowania hesperydyny jako „cudownego składnika”. Największe korzyści zdrowotne pochodzą z jedzenia owoców i warzyw w całości. Suplementacja może jedynie wspierać zdrowie. Dalsze, dobrze zaplanowane badania kliniczne są konieczne, aby jednoznacznie określić skuteczność, optymalne dawki oraz bezpieczeństwo długotrwałego stosowania hesperydyny.
W tym sensie hesperydyna pozostaje symbolem współczesnej nauki o żywieniu. To obiecujący składnik, ale wymaga ostrożnej interpretacji i krytycznego spojrzenia.
Bibliografia:
- Garg, A., Garg, S., Zaneveld, L. J., & Singla, A. K. (2001). Chemistry and pharmacology of the Citrus bioflavonoid hesperidin. Phytotherapy Research, 15(8), 655–669.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11746857/) PubMed - Wilmsen, P. K., Dalla Santa Spada, D. S., & Salvador, M. (2005). Antioxidant activity of the flavonoid hesperidin in chemical and biological systems. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 53(12), 4757–4761.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15941311/) PubMed - Hokayem, M., et al. (2011).
Citrus polyphenol hesperidin stimulates production of nitric oxide in endothelial cells while improving endothelial function and reducing inflammatory markers in patients with metabolic syndrome. Clinical Nutrition, 30(3), 384–390.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21346065/ PubMed - Morand, C., Dubray, C., Milenkovic, D., Lioger, D., Scalbert, A., Mazur, A., & Manach, C. (2011). Hesperidin contributes to the vascular protective effects of orange juice: A randomized crossover study in healthy The American Journal of Clinical Nutrition, 93(1), 73–80.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21068346/ PubMed - Roohbakhsh, A., Parhiz, H., Soltani, F., Rezaee, R., & Iranshahi, M. (2014). Molecular mechanisms behind the biological effects of hesperidin and hesperetin for the prevention of cancer and cardiovascular diseases. Phytotherapy Research, 28(8), 1127–1137.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25625242/ PubMed
