Czynniki biologiczne sprzyjające powstawaniu nadwagi i otyłości

Masa ciała zależy od równowagi między ilością energii pobranej wraz z pokarmem a jej zużyciem (bilans energetyczny). Dodatni bilans energetyczny stwierdza się, gdy ilość energii dostarczanej w pożywieniu jest większa od ilości energii potrzebnej organizmowi do podtrzymania procesów życiowych i pracy.

Ludzie coraz więcej czasu spędzają przed ekranem telewizora, komputerem, gdzie zużycie energii jest wyjątkowo małe. Za wzrastające rozpowszechnienie otyłości odpowiedzialna jest również współczesna dieta – wysokoenergetyczna i wysokotłuszczowa, równocześnie uboga w surowe warzywa, owoce, nasiona roślin strączkowych. Do tych wszystkich czynników dołączone jest również jedzenie w pośpiechu, konsumpcja wysoko przetworzonych dań, podjadanie między posiłkami, wieczorne przejadanie się. To wszystko połączone w jedną ścisłą całość, prowadzi do wzrostu liczy osób otyłych na świecie.

Przyczyny otyłości

Otyłość może wynikać z różnych zaburzeń o charakterze klinicznym, takich jak: wady rozwojowe, nowotwory, tętniaki, organiczne choroby podwzgórza, neuroinfekcje czy nieprawidłowa praca gospodarki hormonalnej (np. zespół Cushinga, zespół wielotorbielowatych jajników, niedobór hormonu wzrostu, rzekoma niedoczynność przytarczyc). Do nadmiaru tkanki tłuszczowej mogą prowadzić rzadkie zespoły uwarunkowane genetycznie oraz przyjmowanie niektórych środków farmakologicznych (pochodne fenotiazyny, przeciwdepresyjne, przeciwpadaczkowe), powodujące zaburzenia metabolizmu.

Wydaje się, że wymiary ciała mają charakter rodzinny, a prawdopodobieństwo, że dziecko będzie miało nadwagę, jest powiązane z masą ciała jego rodziców. Zakładając, że w  rodzinie jedno z rodziców cierpi na otyłość, istnieje 40% szans, że ich dziecko będzie otyłe. W przypadku kiedy, oboje rodzice są otyli ryzyko to wzrasta do 80%. W przypadku szczupłych rodziców szanse spłodzenia dziecka, które w przyszłości będzie otyłe wynoszą 7%.

Genetyczna skłonność do otyłości może się również wyrażać liczbą komórek tłuszczowych (adipocytów). U osób o przeciętnej masie ciała ilość komórek tłuszczowych wynosi ok. 25-35 miliardów. Służą one do przechowywania tłuszczu w okresach nadwyżki energii oraz mobilizacji tłuszczu w okresach niedoboru energii. Osoby umiarkowanie otyłe mają często tyle samo komórek tłuszczowych, lecz są one większe i cięższe. Osoby skrajnie otyłe mają jednak znacznie więcej adipocytów- aż do 100-125 miliardów.

Otyłość pierwotna a otyłość wtórna

W zależności od etiopatogenezy otyłość dzieli się na:

  1. pierwotną (prostą)- powstaje w wyniku współdziałania czynników genetycznych, fizjologicznych, psychologicznych i środowiskowych (dieta- nadmierne spożycie tłuszczów zwierzęcych i węglowodanów prostych oraz tryb/ styl życia;
  2. wtórną– u podłoża rozwoju leży inna pierwotna przyczyna (np.choroba metaboliczna, aberracja chromosomowa, zaburzenia hormonalne, urazy lub guzy mózgu, stosowanie leków, zaburzenia ośrodkowego układu nerwowego, endokrynopatie)

Uczucie głodu i sytości

Podwzgórze jest tą częścią mózgu, która kieruje podstawowymi funkcjami biologicznymi, kontroluje procesy odpowiedzialne za regulację uczucia głodu i sytości. Regulacja ta oparta jest na sieci wzajemnych powiązań: układu hormonalnego (insulina, hormony płciowe, glikokortykosterydy, glukagon i in.), substancji regulacyjnych (leptyny, neuropeptyd Y, endorfiny, galanina), enzymów, oraz neuroprzekaźników (serotonina, dopamina, noradrenalina). Jakiekolwiek zaburzenia powstałe na każdym z tych etapów mogą prowadzić do zaburzeń odżywiania.

Biologia tłumaczy również mechanizm wpływu jedzenia na samopoczucie człowieka. Dostarczenie organizmowi pokarmu, szczególnie słodkiego związane jest ze zwiększonym wydzielaniem endorfin, co w następstwie działa na człowieka uspokajająco. Serotonina i endorfiny, modyfikujące apetyt, mają ścisły związek z nałogowym jedzeniem. Endorfiny obniżają też poziom niepokoju i poprawiają samopoczucie.

Bibliografia:

  1. Makara- Studzińska M, Buczyjan A, Morylowska J. (2007) Jedzenie- przyjaciel i wróg. Korelaty psychologiczne otyłości. Przegląd pośmiennictwa, Zdrowie Publiczne, tom117, Nr 3:392-396
  2. Brytek- Matera A. (2008) Obraz ciała- obraz siebie. Wizerunek własnego ciała w ujęciu psychospołecznym, Centrum Doradztwa i Informacji Difin sp, z o.o., Warszawa
  3. Ogden J. (2011) Psychologia odżywiania się. Od zdrowych do zaburzonych zachowań żywieniowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków
  4. Ogińka- Bulik N. (2004) Psychologia nadmiernego jedzenia. Przyczyny, konsekwencje, sposoby zmiany, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź
  5. Juruć A, Bogdański P. (2011) Osobowość w rozmiarze XXL. Psychologiczne czynniki ryzyka otyłości. Forum Zaburzeń Metabolicznych, tom 2, Nr 1:34-42
  6. Szymocha M, Bryła M, Maniecka- Bryła I. (2009) Epidemia otyłości w XXI wieku, Zdrowie Publiczne, tom 119, Nr 2:207-212
  7. Niewiadomska I, Kulik A, Hajduk A. (2005) Jedzenie, Wydawnictwo KUL, Lublin
Barbara Zielonka

Barbara Zielonka

Dietetyk, absolwentka Wyższej Szkoły Nauk Społecznych z siedzibą w Lublinie. Doświadczenie zawodowe zdobyłam w poradniach dietetycznych, oddziałach szpitalnych dla dzieci i dorosłych. Interesuję się edukacją żywieniową, nadwagą i otyłością oraz żywieniem dzieci w wieku 0-3lat.
Barbara Zielonka

Latest posts by Barbara Zielonka (see all)

Dodaj komentarz