5/5 (1)

Obecnie coraz większy nacisk kładzie się na psychologiczne mechanizmy powstawania nadmiernej masy ciała. Dzieje się tak dlatego, iż nagły wzrost liczby osób otyłych na świecie sugeruje, że to właśnie psychologiczne i behawioralne czynniki są w głównej mierze odpowiedzialne za powstawanie i utrzymywanie się otyłości.

Czynnikami prowadzącymi do nadmiernej masy ciała są przekonania i schematy poznawcze dotyczące karmienia i przyjmowania pokarmów.

Rodzaje schematów:

  • “jedzenie to miłość”- traktuje pokarm jako wyraz miłości lub sposób okazywania sympatii. Dotyczy to zarówno spożywania posiłku (chęć sprawienia przyjemności drugiej osobie), jak i jego dawania będącego sposobem pośredniego okazywania uczuć.
  • “jedzenie to odpowiedzialność”- zmusza do konsumpcji całego posiłku, nie pozostawiając resztek na talerzu, nawet gdy porcja jest za duża w stosunku do zapotrzebowania.
  • “jedzenie to nagroda”- nagradzanie pokarmem osoby lubiane oraz nagradzanie tym sposobem samego siebie.

Ważny wpływ mają zaburzenia mechanizmów samoregulacji, które wyrażają się w trudnościach kontrolowania ilości pobieranego pokarmu. Zaburzenie mechanizmu samoregulacji (związane z siłą woli) polega przede wszystkim na niemożności kontrolowania ilości spożywanego pokarmu i w efekcie prowadzą do “przejadania się”. Sytuacja taka ma miejsce, gdy pożywienia jest dużo i jest ono dostępne, co skłania do niekontrolowanej konsumpcji. Konsumenci często przejadają się podczas oglądania TV, czytania książek, w towarzystwie, często na spotkaniach towarzyskich gdzie jest alkohol, który zmniejsza samoświadomość i osłabia kontrolę.

Wpływ na ilość przyjmowania pokarmów ma wrażliwość na bodźce zewnętrzne takie jak: smak, zapach, wygląd, konsystencja potrawy. Czynniki te mogą wpływać na nasilanie chęci przyjmowania pokarmów w ilości większej niż organizm tego potrzebuje. Decyzja o zjedzeniu jakiegoś pokarmu może być podjęta w wyniku bodźców wewnętrznych (sygnał głodu) lub zewnętrznych (cechy organoleptyczne potrawy). Stwierdzono, że osoby otyłe są bardziej wrażliwe na bodźce zewnętrzne. Dodatkowo, mają one również tendencję do spożywania większej ilości pożywienia w sytuacjach gdy jest ono bardziej dostępne i jasno oświetlone niż w przeciętnych warunkach.

Przeczytaj także na dietetycy.org.pl:  Czy każda dieta zasługuje na to by nazywać ją dietą?

Spożywanie posiłków może stanowić “środek uspokajający”. Dzieje się tak w  sytuacjach kiedy osoby doświadczają napięcia lub stresu, np. studenci w czasie przygotowań do egzaminu. Czynność pobierania pożywienia może służyć rozładowaniu emocji zarówno przyjemnych, jak i nieprzyjemnych (euforia, radość, gniew, poczucie beznadziejności, złości itp.).

Odczuwanie różnych emocji ma duży wpływ na zachowania żywieniowe i może powodować przejadanie się, jak i ograniczenie spożywania pokarmów. Wyniki licznych badań wskazują, że zwiększony apetyt prowadzący do pobierania większej ilości jedzenia niż rzeczywiste zapotrzebowanie organizmu wynika przede wszystkim z przeżywania negatywnych emocji. “Hipoteza maskująca” mówi, że nadmierne jedzenie jest czynnikiem wspomagającym maskowanie złego samopoczucia w celu polepszania go. Dodatkowo jest sposobem na przeniesienie odpowiedzialności za złe samopoczucie z niekontrolowanych obszarów życia na zachowanie z jedzeniem.

Nadmierna konsumpcja pokarmów jako przyczyna otyłości występuje u dzieci o bardzo nieszczęśliwym dzieciństwie, źle traktowanych czy molestowanych fizycznie czy psychicznie. Doświadczenie przemocy seksualnej w dzieciństwie może mieć związek ze skłonnością do przejadania się w okresie dorosłym. W takich sytuacjach otyłość pełni funkcje adaptacyjne, ma za zadanie zniechęcać, odpychać i chronić przed potencjalnym napastnikiem. Jedzenie może być wtedy formą okazywania sobie samoakceptacji. Z drugiej strony ma na celu przybranie na wadze i wywołać otyłość, jest wtedy formą autodestrukcji, ma za zadanie trzymać na dystans. Jednocześnie daje poczucie komfortu i bezpieczeństwa.

Nadmierne spożywanie posiłków może przybierać też formę zwrócenia na siebie uwagi, może wyrażać potrzebę troski i nagradzania siebie, być usprawiedliwieniem doznawanych porażek. Osoba otyła może również wysyłać pewien przekaz za pomocą swojej tuszy. Nadmiar masy ciała może być u niej np. symbolem potrzeby ochrony lub ukrycia. Przejadanie się może nierzadko interpretować jako sygnał braku czy też niewłaściwego zaspokojenia potrzeb jednostki.

Przeczytaj także na dietetycy.org.pl:  Spirulina - właściwości

Kolejną przyczyną nadmiernego przyrostu masy ciała może być też paradoksalne wprowadzanie restrykcji dietetycznych, czy też stosowanie różnego rodzaju diet odchudzających. Przez zmniejszenie termogenezy wpływają one na zakłócenie homeostazy organizmu i zaburzają prawidłowy system regulowania apetytu. Ponad to stosowanie diet redukcyjnych może narażać jednostkę na dodatkowy stres i pojawienie się negatywnych emocji (np.: gniewu, lęku, irytacji, depresji), które natomiast skłaniają do szukania pocieszenia w jedzeniu. Wykazano, że młode kobiety stosujące zachowania kompensacyjne, takie jak: prowokowanie wymiotów czy zażywanie środków przeczyszczających, zwiększyło ryzyko nadwagi i otyłości.

Cechami charakterystycznymi osób skłonnych do nadmiernej konsumpcji pokarmów są bierność, poczucie bezradności, ale też perfekcjonizm w różnych sferach życia, poza jedzeniem. Ludzie tacy są zwykle mili, wyrozumiali, gotowi do niesienia pomocy. Przejawiają też skłonność do izolowania się od innych i łagodzenia samotności czynnością jedzenia. Pragnienie pocieszania się jedzeniem pojawia się zwłaszcza w sytuacjach np. zmęczenia, osamotnienia, złego nastroju, pesymizmu, negatywnego myślenia o sobie. Osoby mające niską samoocenę, chcą poczuć się kimś ważnym, zapewnić sobie chwilę szczęścia, szukają go w jedzeniu. To pociąga za sobą poczucie winy i dalsze pogorszenie samopoczucia.

Bibliografia:

  1. Hollis J. (2000) Nadwaga jest sprawą rodziny. Poradnik dla cierpiących na zaburzenia łaknienia oraz osób, które ich kochają, GWP, Gdańsk
  2. Pietrzykowska E, Wierusz- Wysocka B. (2008) Psychologiczne aspekty nadwagi, otyłości i odchudzania się, Polski Merkuriusz Lekarski, tom 24, Nr 143: 472-476
  3. Makara- Studzińska M, Buczyjan A, Morylowska J. (2007) Jedzenie- przyjaciel i wróg. Korelaty psychologiczne otyłości. Przegląd pośmiennictwa, Zdrowie Publiczne, tom117, Nr 3:392-396
  4. Juruć A, Bogdański P. (2011) Osobowość w rozmiarze XXL. Psychologiczne czynniki ryzyka otyłości. Forum Zaburzeń Metabolicznych, tom 2, Nr 1:34-42
  5. Zielonka B.  (2012) Nadmierna konsumpcja pokarmów- przyczyny i konsekwencje. Praca dyplomowa. Wyższa Szkoła Nauk Społecznych z siedzibą w Lublinie.
  6. Niewiadomska I, Kulik A, Hajduk A. (2005) Jedzenie, Wydawnictwo KUL, Lublin
  7. Juruć A, Wierusz- Wysocka B, Bogdański P. (2011) Psychologiczne aspekty jedzenia i nadmiernej masy ciała, Farmacja Współczesna, Nr 4: 119-126
Przeczytaj także na dietetycy.org.pl:  Konferencja: Psychodietetyka zrozumieć żywienie

Więcej o czynniku psychologicznym w dietetyce czytaj w dziale:

Zostaw swoją opinię:

O autorze

Barbara Zielonka

Dietetyk, absolwentka Wyższej Szkoły Nauk Społecznych z siedzibą w Lublinie. Doświadczenie zawodowe zdobyłam w poradniach dietetycznych, oddziałach szpitalnych dla dzieci i dorosłych. Interesuję się edukacją żywieniową, nadwagą i otyłością oraz żywieniem dzieci w wieku 0-3lat.