Czynniki psychologiczne sprzyjające powstawaniu nadwagi i otyłości

Obecnie coraz większy nacisk kładzie się na psychologiczne mechanizmy powstawania nadmiernej masy ciała. Dzieje się tak dlatego, iż nagły wzrost liczby osób otyłych na świecie sugeruje, że to właśnie psychologiczne i behawioralne czynniki są w głównej mierze odpowiedzialne za powstawanie i utrzymywanie się otyłości.

Czynnikami prowadzącymi do nadmiernej masy ciała są przekonania i schematy poznawcze dotyczące karmienia i przyjmowania pokarmów.

Rodzaje schematów:

  • “jedzenie to miłość”- traktuje pokarm jako wyraz miłości lub sposób okazywania sympatii. Dotyczy to zarówno spożywania posiłku (chęć sprawienia przyjemności drugiej osobie), jak i jego dawania będącego sposobem pośredniego okazywania uczuć.
  • “jedzenie to odpowiedzialność”- zmusza do konsumpcji całego posiłku, nie pozostawiając resztek na talerzu, nawet gdy porcja jest za duża w stosunku do zapotrzebowania.
  • “jedzenie to nagroda”- nagradzanie pokarmem osoby lubiane oraz nagradzanie tym sposobem samego siebie.
czynniki psychologiczne

Prawo autorskie: / 123RF Zdjęcie Seryjne

Ważny wpływ mają zaburzenia mechanizmów samoregulacji, które wyrażają się w trudnościach kontrolowania ilości pobieranego pokarmu. Zaburzenie mechanizmu samoregulacji (związane z siłą woli) polega przede wszystkim na niemożności kontrolowania ilości spożywanego pokarmu i w efekcie prowadzą do “przejadania się”. Sytuacja taka ma miejsce, gdy pożywienia jest dużo i jest ono dostępne, co skłania do niekontrolowanej konsumpcji. Konsumenci często przejadają się podczas oglądania TV, czytania książek, w towarzystwie, często na spotkaniach towarzyskich gdzie jest alkohol, który zmniejsza samoświadomość i osłabia kontrolę.

Wpływ na ilość przyjmowania pokarmów ma wrażliwość na bodźce zewnętrzne takie jak: smak, zapach, wygląd, konsystencja potrawy. Czynniki te mogą wpływać na nasilanie chęci przyjmowania pokarmów w ilości większej niż organizm tego potrzebuje. Decyzja o zjedzeniu jakiegoś pokarmu może być podjęta w wyniku bodźców wewnętrznych (sygnał głodu) lub zewnętrznych (cechy organoleptyczne potrawy). Stwierdzono, że osoby otyłe są bardziej wrażliwe na bodźce zewnętrzne. Dodatkowo, mają one również tendencję do spożywania większej ilości pożywienia w sytuacjach gdy jest ono bardziej dostępne i jasno oświetlone niż w przeciętnych warunkach.

Spożywanie posiłków może stanowić “środek uspokajający”. Dzieje się tak w  sytuacjach kiedy osoby doświadczają napięcia lub stresu, np. studenci w czasie przygotowań do egzaminu. Czynność pobierania pożywienia może służyć rozładowaniu emocji zarówno przyjemnych, jak i nieprzyjemnych (euforia, radość, gniew, poczucie beznadziejności, złości itp.).

Odczuwanie różnych emocji ma duży wpływ na zachowania żywieniowe i może powodować przejadanie się, jak i ograniczenie spożywania pokarmów. Wyniki licznych badań wskazują, że zwiększony apetyt prowadzący do pobierania większej ilości jedzenia niż rzeczywiste zapotrzebowanie organizmu wynika przede wszystkim z przeżywania negatywnych emocji. “Hipoteza maskująca” mówi, że nadmierne jedzenie jest czynnikiem wspomagającym maskowanie złego samopoczucia w celu polepszania go. Dodatkowo jest sposobem na przeniesienie odpowiedzialności za złe samopoczucie z niekontrolowanych obszarów życia na zachowanie z jedzeniem.

Nadmierna konsumpcja pokarmów jako przyczyna otyłości występuje u dzieci o bardzo nieszczęśliwym dzieciństwie, źle traktowanych czy molestowanych fizycznie czy psychicznie. Doświadczenie przemocy seksualnej w dzieciństwie może mieć związek ze skłonnością do przejadania się w okresie dorosłym. W takich sytuacjach otyłość pełni funkcje adaptacyjne, ma za zadanie zniechęcać, odpychać i chronić przed potencjalnym napastnikiem. Jedzenie może być wtedy formą okazywania sobie samoakceptacji. Z drugiej strony ma na celu przybranie na wadze i wywołać otyłość, jest wtedy formą autodestrukcji, ma za zadanie trzymać na dystans. Jednocześnie daje poczucie komfortu i bezpieczeństwa.

Nadmierne spożywanie posiłków może przybierać też formę zwrócenia na siebie uwagi, może wyrażać potrzebę troski i nagradzania siebie, być usprawiedliwieniem doznawanych porażek. Osoba otyła może również wysyłać pewien przekaz za pomocą swojej tuszy. Nadmiar masy ciała może być u niej np. symbolem potrzeby ochrony lub ukrycia. Przejadanie się może nierzadko interpretować jako sygnał braku czy też niewłaściwego zaspokojenia potrzeb jednostki.

Kolejną przyczyną nadmiernego przyrostu masy ciała może być też paradoksalne wprowadzanie restrykcji dietetycznych, czy też stosowanie różnego rodzaju diet odchudzających. Przez zmniejszenie termogenezy wpływają one na zakłócenie homeostazy organizmu i zaburzają prawidłowy system regulowania apetytu. Ponad to stosowanie diet redukcyjnych może narażać jednostkę na dodatkowy stres i pojawienie się negatywnych emocji (np.: gniewu, lęku, irytacji, depresji), które natomiast skłaniają do szukania pocieszenia w jedzeniu. Wykazano, że młode kobiety stosujące zachowania kompensacyjne, takie jak: prowokowanie wymiotów czy zażywanie środków przeczyszczających, zwiększyło ryzyko nadwagi i otyłości.

Cechami charakterystycznymi osób skłonnych do nadmiernej konsumpcji pokarmów są bierność, poczucie bezradności, ale też perfekcjonizm w różnych sferach życia, poza jedzeniem. Ludzie tacy są zwykle mili, wyrozumiali, gotowi do niesienia pomocy. Przejawiają też skłonność do izolowania się od innych i łagodzenia samotności czynnością jedzenia. Pragnienie pocieszania się jedzeniem pojawia się zwłaszcza w sytuacjach np. zmęczenia, osamotnienia, złego nastroju, pesymizmu, negatywnego myślenia o sobie. Osoby mające niską samoocenę, chcą poczuć się kimś ważnym, zapewnić sobie chwilę szczęścia, szukają go w jedzeniu. To pociąga za sobą poczucie winy i dalsze pogorszenie samopoczucia.

Bibliografia:

  1. Hollis J. (2000) Nadwaga jest sprawą rodziny. Poradnik dla cierpiących na zaburzenia łaknienia oraz osób, które ich kochają, GWP, Gdańsk
  2. Pietrzykowska E, Wierusz- Wysocka B. (2008) Psychologiczne aspekty nadwagi, otyłości i odchudzania się, Polski Merkuriusz Lekarski, tom 24, Nr 143: 472-476
  3. Makara- Studzińska M, Buczyjan A, Morylowska J. (2007) Jedzenie- przyjaciel i wróg. Korelaty psychologiczne otyłości. Przegląd pośmiennictwa, Zdrowie Publiczne, tom117, Nr 3:392-396
  4. Juruć A, Bogdański P. (2011) Osobowość w rozmiarze XXL. Psychologiczne czynniki ryzyka otyłości. Forum Zaburzeń Metabolicznych, tom 2, Nr 1:34-42
  5. Zielonka B.  (2012) Nadmierna konsumpcja pokarmów- przyczyny i konsekwencje. Praca dyplomowa. Wyższa Szkoła Nauk Społecznych z siedzibą w Lublinie.
  6. Niewiadomska I, Kulik A, Hajduk A. (2005) Jedzenie, Wydawnictwo KUL, Lublin
  7. Juruć A, Wierusz- Wysocka B, Bogdański P. (2011) Psychologiczne aspekty jedzenia i nadmiernej masy ciała, Farmacja Współczesna, Nr 4: 119-126

Więcej o czynniku psychologicznym w dietetyce czytaj w dziale:

Zostaw swoją opinię:

O autorze

Dietetyk, absolwentka Wyższej Szkoły Nauk Społecznych z siedzibą w Lublinie. Doświadczenie zawodowe zdobyłam w poradniach dietetycznych, oddziałach szpitalnych dla dzieci i dorosłych. Interesuję się edukacją żywieniową, nadwagą i otyłością oraz żywieniem dzieci w wieku 0-3lat.

Loading...
Udostępnienia