Nietolerancja laktozy – postępowanie dietetyczne

Piąty artykuł z cyklu: “Gdy żywność szkodzi

Nietolerancja laktozy jest bardzo powszechna. Najmniejszy odsetek osób z tym typem nietolerancji odnotowuje się w Skandynawii -2%, podczas gdy w Ameryce Południowej, Afryce i Azji sięga 50% – 70%, a w niektórych krajach azjatyckich nawet 90% – 100%. Szacuje się, że 30-50 mln Amerykanów ma pewien stopień nietolerancji laktozy. W Polsce ocenia się, że dotyczy to około 1,5% niemowląt i dzieci oraz 25-30% osób dorosłych. Podczas badań przeprowadzonych w Warszawie stwierdzono nietolerancję laktozy u 19,4% dzieci w wieku 7-15 lat, więc jest to problem bardziej powszechny niż dotychczas sądzono.

nietolerancja laktozy

Antonio Guillem / 123RF

Czym jest nietolerancja laktozy?

Nietolerancję laktozy definiuje się, jako występowanie objawów klinicznych związanych z dysproporcją między ilością spożytej z żywnością laktozy a możliwością jej strawienia i wchłonięcia w jelicie. Zaburzenia wchłaniania laktozy mogą być spowodowane zmniejszeniem jej trawienia, mniejszym transportem przez błonę komórkową erytrocytów, ograniczoną powierzchnią wchłaniania czy działaniem nieprawidłowej flory bakteryjnej w jelitach. Jednak to niedobór laktazy jest podstawową przyczyną tej nietolerancji.

Laktaza

Laktaza, czyli hydrolaza laktozowo – floryzynowa rozkłada laktozę – cukier mleczny – do glukozy i galaktozy, umożliwiając w ten sposób jej wchłonięcie. Jeśli brak jest laktazy lub występuje ona w niewystarczającej ilości to niestrawiona laktoza przechodzi do jelita grubego. Pod wpływem bytujących tam bakterii zostaje ona rozłożona, do CO2, H, metanu, kwasu mlekowego i wodorotlenków. Powstałe w tym procesie gazy powodują niekorzystne objawy jak: ból brzucha, wzdęcia, uczucie pełności i przelewania, odgłosy ruchów perystaltycznych jelit, nadmierne oddawanie gazów a czasem biegunki. Nasilenie i występowanie poszczególnych objawów jest sprawą indywidualną i zależy od stopnia niedoboru laktazy.

Przeczytaj także na dietetycy.org.pl:  Coca Cola finansuje badania zmniejszące odpowiedzialność złej diety za otyłość

Wyróżnia się 3 obrazy kliniczne niedoboru laktazy:

Wrodzony niedobór laktazy – to rzadko występujące zaburzenie o podłożu genetycznym, charakteryzujące się całkowitym brakiem aktywności laktazy. Objawy w postaci wodnistej biegunki z kwaśnymi stolcami pojawiają się już po chwili od podania po raz pierwszy noworodkowi mleka matki lub modyfikowanego. Osoby z tym schorzeniem nie tolerują żadnej ilości laktozy i obowiązuje ich ścisła dieta bezlaktozowa przez całe życie. Niestosowanie się do tych zaleceń grozi śmiercią.

Wtórny niedobór laktazy – występuje na skutek uszkodzenia jelit – a ściślej szczytowej części kosmków jelitowych, gdzie produkowana jest laktaza. Dzieje się tak w przebiegu ostrego zapalenia jelit o podłożu wirusowym lub bakteryjnym, nieleczonej celiakii czy chemioterapii. Ten typ niedoboru laktazy spotykany jest też u chorych w niedożywieniu, mukowistydozie, chorobie Leśniowskiego-Crohna oraz w enteropatii cukrzycowej. Postępowanie obejmuję dietę z wyłączeniem laktozy aż do momentu regeneracji śluzówki jelit.

Pierwotny niedobór laktazy – występuje w każdym wieku i wiąże się z postępującym spadkiem aktywności laktazy (hipolaktazja). U większości osób aktywność laktazy w naturalny sposób obniża się wraz z wiekiem. Jej największa aktywność przypada na okres dzieciństwa, aby w wieku dorosłym osiągnąć 10% poziomu wyjściowego. Hipolaktazja jest częstą przyczyną bólów brzucha u dzieci. Spośród dzieci diagnozowanych z powodu bólów brzucha, hipolaktazję pierwotną stwierdzono u 31,5% badanych.

Postępowanie dietetyczne

Postępowanie dietetyczne w nietolerancji laktozy

U osób dorosłych z hipolaktazją stosuje się 3 zróżnicowane metody postępowania dietetycznego:

  • całkowite wyeliminowanie z diety produktów zawierających laktozę
  • ograniczenie spożycia produktów z laktozą
  • włączenie preparatów z farmakologiczną formą laktazy

Ponieważ występowanie i nasilenie niekorzystnych objawów po spożyciu laktozy jest sprawą indywidualną, niektóre osoby mogą tolerować pewne jej ilości w pożywieniu. Niektórzy tolerują szklankę mleka dziennie rozłożoną na kilka mniejszych porcji, co odpowiada 11g laktozy – a niektóre osoby odczuwają dolegliwości po spożyciu 2-3g laktozy z czekolady. Należy, zatem na drodze eksperymentu sprawdzić, jaką dawkę laktozy będziemy dobrze tolerować. Zwykle dobrze tolerowane są dawki, do 10g laktozy, co odpowiada:

  • mniej niż 200ml mleka
  • mniej niż 200 ml jogurtu naturalnego
  • mniej niż 220 ml kefiru
  • mniej niż 300g twarogu
  • mniej niż 300 g serka wiejskiego
Przeczytaj także na dietetycy.org.pl:  Dieta przy nadmiarze żelaza

Sery topione zawierają ok. 1g laktozy w 100g, a sery żółte tylko 0,1g laktozy na 100g.

Na rynku dostępna jest też farmakologiczna laktaza w tabletkach, którą spożywa się razem z posiłkiem mlecznym w celu uzupełnienia brakującej laktazy.

Inne źródła laktozy

Jeśli jednak próby z niewielkimi dawkami laktozy kończą się opisanymi wcześniej dolegliwościami, to nie pozostaje nić innego jak całkowite wykluczenie z diety produktów z laktozą. W tym przypadku należy pamiętać o tym, że laktoza to nie tylko mleko i produkty mleczne. Laktoza jest szeroko stosowana w przemyśle spożywczym. Jako że nie jest metabolizowana przez drożdże, nie daje mdłego smaku i powoduje brązowienie wypieków dodawana jest do napojów, pieczywa, ciast w proszku, sosów w proszku, płatków śniadaniowych, wędlin i gotowych wyrobów mięsnych, a także leków i środków wspomagających odchudzanie. Dla opisania skali jej wykorzystania niech posłużą dane z USA – w 1999 produkcja laktozy dla potrzeb przetwórstwa wynosiła 50 mln kg rocznie, aby w czasach obecnych sięgnąć 300 mln kg rocznie.

Co zamiast produktów mlecznych?

Osoby, które wyłączają z diety lub ograniczają spożycie produktów mlecznych muszą pamiętać o tym, że są one dobrym źródłem białka, wapnia czy witamin B2 i B12. Z tego powodu należy pamiętać, aby włączyć do swojej diety:

  • soję i produkty sojowe – tofu, napoje sojowe wzbogacane w wapń i witaminy B2 i B12, które są jednocześnie dobrym źródłem białka
  • mięso, drób, ryby, jaja- jako źródło białka i witamin B2 i B12
  • ryby puszkowane zjadane z ośćmi,  jako źródło wapnia
  • orzechy i nasiona, jako źródło wapnia
Przeczytaj także na dietetycy.org.pl:  Telewizja uczy dzieci jeść złe jedzenie

Naukowcy wykazują, że mniejsze ilości przyjmowanego wapnia często prowadzą do zmniejszenia gęstości kości, przez co nietolerancja laktozy pośrednio wpływa na niedopuszczenie do osiągnięcia odpowiedniej masy kostnej i może wpływać na wystąpienie osteoporozy.

Ostatnie badania naukowe wskazują na zmniejszone ryzyko wystąpienia raka płuc, jajników i piersi wśród osób z nietolerancją laktozy.  Może być to wynikiem takich czynników jak niższe spożycie kalorii z powodu niższego zużycia mleka, lub też może być to wpływ składników ochronnych zawartych w napojach roślinnych zastępujących mleko.

Literatura:

  1. Ji J., Sundquist J., Sundquist K. Lactose intolerance and risk of lung, breast and ovarian cancers: etiological and clues from a population-based study in Sweden.  British Journal of Cancer 2015;112: 149-152.
  2. Rychlik U., Marszałek A. Nietolerancja laktozy – współczesny stan wiedzy. Journal of Laboratory Diagnostics 2013; 49;1:71-73.
  3. Szostak-Węgierek D., Szostak W. B. Występowanie hipolaktazji u dzieci w wieku szkolnym w Warszawie. Pediatr. Pol 74 (1999): 13-17.
  4. Matthews, S. B., i wsp. Systemic lactose intolerance: a new perspective on an old problem. Postgraduate medical journal 81.953 (2005): 167-173.
  5. Di Stefano, Michele,  i wsp. Lactose malabsorption and intolerance and peak bone mass. Gastroenterology 122.7 (2002): 1793-1799.
  6. Toporowska-Kowalska, E., Kowalska E., Wąsowska-Królikowska K. Hipolaktazja jako przyczyna bólów brzucha u dzieci. Pediatr Współ Gastroenterol Hepatol i Żywienie Dziecka 1.1 (1999): 31-35.

Zostaw swoją opinię:

O autorze

Emilia Gierada

Dietetyk, specjalista ds. żywienia. Absolwentka Wydziału Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.

Yes No